در استفتاهای متعدد، مفتیان وهابی فتوا دادهاند که نامگذاری و صدا کردن افراد با نامهایی مانند "عبدالنبی"، "عبدالحسین" و "عبدالمهدی" حرام است. به باور آنان، این نامگذاریها، غلو در مورد صالحان و باز کردن راه شرک نسبت به خداوند متعال است.
با توجه به لغت و با مراجعه به آیات قرآن و روایات اما، در مییابیم: اگر کسی به جهت شدت علاقه و برای اظهار فروتنی و اطاعت، خود را عبد یا غلام امام علیه السلام بداند یا این که برای فرزندان خود، نامی مانند "عبدالمهدی" بگذارد و او را به این نام صدا کند، زمینهای برای شرک نیست و اشکالی ندارد.
اشکال چیست؟
اشکالی که ابتدا به ذهن میرسد این است که: آیا این نامها، نشان نمیدهد که شخص، غیر خدا را پرستش میکند؟! آیا عبادت غیر خدا جایز است؟! پاسخ این است که: البته عبادت و پرستش فقط مخصوص خداوند متعال است؛ اما با دقت در موارد استعمال واژۀ عبد و همچنین مفهوم عبادت در کتابهای لغت، قرآن کریم و روایات میفهمیم که عبد و عبادت در معانی مختلفی به کار رفته است و اینگونه نیست که به کار بردن عبد، نسبت به غیر خدا، در همه موارد ممنوع باشد.
معنای عبد و عبادت در لغت عرب
زمخشری در تفسیر کشاف میگوید:
«العبادةُ: أقصی غایةِ الخُضوعِ و التَذَلُّلِ، ... و لِذلکَ لمْ تُستَعمَلْ إلّا فی الخُضوعِ للَّهِ تعالی لِأنّهُ مَولی أعظمِ النِعَمِ فَکانَ حَقیقاً بِأقْصی غایةِ الخُضُوعِ.» [۱]
عبادت بالاترین حد خضوع و فروتنی است؛ ... و به همین جهت، عبادت استعمال نمیشود، مگر در مورد خضوع و فروتنی برای خداوند متعال؛ زیرا خداوند، مولای برترین نعمتهاست؛ پس شایستۀ بالاترین حدّ فروتنی است.
در مفردات راغب اصفهانی آمده است:
«الْعُبُودِیَّةُ: إظهار التَّذلُّل، و الْعِبَادَةُ أبلغُ منها، لأنها غایَةُ التَّذلُّل، و لا یستحقّها إلا من له غایةُ الإِفضال، و هو اللّهُ تَعالی، و لِهذا قال: أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ.» [۲]
عبودیّت یعنی اظهار فروتنی؛ واژۀ "عبادت" از "عبودیّت" بلیغتر است، زیرا عبادت نهایت فروتنی و طاعت است، لذا استحقاق و شایستگی پرستش را ندارد مگر کسیکه نهایت احسان از آن اوست و او خدای تعالی است و لذا فرمود: «أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ.»
در این عبارت، راغب اصفهانی، بین «عبادت» و «عبودیّت» فرق میگذارد؛ شاید بتوان از بیان او نتیجه گرفت که از دیدگاه او «عبودیّت»، فقط بردگی و تواضع مملوک در برابر مولاست، بدون اعتقاد به الوهیت و خدایی برای مولا؛ اما «عبادت»، نهایت فروتنی است و نهایت فروتنی، در موردی است که عبد در تواضعش نسبت به مولا، به خدایی و ربوبیّت او معتقد باشد. بنابر این، حتی اگر عبد، در بعضی مصادیق عبادت، مانند قنوت در نماز، خضوع کمی هم نشان بدهد، عبادت او، نهایت خضوع است، زیرا در باطن، باورش الوهیّتِ معبود است. این مطلب با معنایی که خلیلبن احمد در العین بیان کرده است، روشنتر میشود.
خلیلبن احمد فراهیدی در کتاب العین میگوید:
«إنَّ العامَّةَ اجْتَمَعوا علی تَفْرَقَةِ ما بَیْنَ عِبَادِ اللّهِ، وَ العَبِیدِ المَمْلوکِینَ. وَ عَبْدٌ بَیِّنُ العُبُودَةِ، وَ أَقَرَّ بِالعُبُودِیَّة، و لَمْ أسْمَعْهُمْ یَشْتَقُّونَ مِنْهُ فِعْلاً، و لَو اشْتُقَّ لَقیلَ: عَبُدَ، أی: صارَ عَبْداً، وَ لکِنْ أُمیتَ مِنْهُ الفِعْلُ.»
عموم [اهل لغت]، اتفاق نظر دارند که بین"عبدهای خدا" و "عبدهای مملوک" فرق است . [عرب میگوید:] عبدی که:"عبودت" او آشکار است و به "عبودیّت" اقرار نمود؛ و نشنیدم [عرب] از عبد [به معنای مملوک] فعلی مشتق نماید و اگر مشتق کند، میگوید: "عَبُدَ" یعنی: [پس از اینکه بنده نبود] بنده شد. ولی فعلی از آن مشتق نشده است.
خلیلبن احمد در ادامه مینویسد:
«و أما عَبَدَ یَعْبُدُ عِبَادَةً فَلا یُقالُ إلا لِمَنْ یَعْبُدُ اللهَ.»
و أما عَبَدَ یَعْبُدُ عِبَادَةً گفته نمیشود مگر برای کسی که خدا را بندگی میکند.
سپس میگوید:
«و أمّا عَبْدٌ خَدِمَ مَولاهُ، فَلا یُقالُ: عَبَدَهُ وَ لا یَعْبُدُ مَولاهُ.» [۳]
و أما عبدی که به مولایش خدمت میکند، پس گفته نمیشود: مولایش را عبادت کرد یا عبادت میکند.
جمعبندی معنای لغوی
از مجموع آنچه در کتابهای لغت و تفسیر بیان شده است، نتیجه میگیریم:
۱."عبد"، در دو معنا بهکار رفته است:
الف) به معنای مملوک و برده که برای مولایش فروتن و مطیع است .
ب) به معنای پرستشکنندۀ خداوند یا بت، دنیا، دینار و درهم و ... که برای معبودش، خاضع و فرمانبردار است . در این معنا، باور به الوهیّت یا ربوبیت معبود نیز وجود دارد.
۲. مصدرِ "عبد" به معنای مملوک، "عبودیّت" است نه "عبادت". [۴]
۳. از مصدر"عبادت"، فعلهای فراوانی مشتق شده است. این فعلها، فقط در معنای پرستش، با اعتقاد به الوهیت یا ربوبیّتِ معبود استعمال میشود.
۴. از مصدر "عبودیّت" ـ به معنای مملوکیت و بردگی ـ فعلی مشتق نشده است.
عبد به معنای فروتن و فرمانبردار
با این مقدمات، در پاسخ به شبهۀ مطرح شده، میگوییم:
عبد در معنای حقیقی، مملوکی است که در برابر مولایش خضوع دارد و از او فرمانبرداری میکند؛ اما در نامی مانند "عبد المهدی" کلمۀ "عبد" به معنای مجازی استعمال میگردد، به این معنا: همانگونه که عبدِ مملوک، در برابر مولایش خاضع و مطیع است، صاحبِ این نام نیز نسبت به حضرت مهدی عجل الله فرجه، فروتن و مطیع میباشد،بدون اینکه مملوک ایشان باشد.
نکتۀ قابل توجهی که نتیجهگیری بالا را تقویت میکند، این است:
همانگونه که از مبدأ اشتقاق عبد به معنای مملوک، فعلی مشتق نشده است، برای عبد که در نام عبد المهدی بهکار رفته است نیز، فعل و حتی اسم فاعل و اسم مفعول، استعمال نشده است؛ یعنی صحیح نیست دربارۀ کسی که نامش عبدالمهدی است، بگوییم: عَبَدَ المهدی عجل الله فرجه یا عابدُ المهدی عجل الله فرجه یا کسی که حضرت مهدی عجل الله فرجه، معبود اوست. با این ویژگی مشترک، در مییابیم که عبد، در "عبدالمهدی" با مصدر "عبودیت" مرتبط است، نه با مصدر "عبادت"، وگرنه لازم بود استعمال فعل آن نیز مجاز باشد.
پرسش:
حال این پرسش مطرح میشود: آیا استعمال عبد در معنای مملوک برای غیر خداوند جایز است؟
پاسخ:
در پاسخ باید گفت: با استناد به آیات کریمۀ قرآن و روایات نبوی، استعمال عبد در معنای حقیقی آن که مملوک است، برای غیر خدا مجاز میباشد. خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید:
«وَ أَنْکِحُوا الْأَیامى مِنْکُمْ وَ الصَّالِحینَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إِمائِکُمْ...» [۵]
[مردان و زنان] بىهمسرتان و غلامان و کنیزان شایسته خود را همسر دهید؛...
در این آیه، «عباد» جمع «عبد» است و به ضمیر «کُم» اضافه شده است. از این آیه بهخوبی فهمیده میشود که استعمال واژۀ عبد در معنای مملوک برای غیر خدا جایز میباشد.
در صحیح مسلم آمده است:
«عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ؛ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ قَالَ: «لَیْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ فِی عَبْدِهِ وَ لَا فَرَسِهِ صَدَقَةٌ.» [۶]
از ابوهریره نقل شده است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله، فرمودند: واجب نیست مسلمان برای بندهاش و برای اسبش زکات بپردازد.
در این روایت که در یکی از صحاح اهل تسنن نقل شده است، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، کلمۀ عبد را به غیر خداوند متعال اضافه فرموده است و نشان میدهد که این استعمال جایز است.
نکتۀ قابل توجه، این است که وقتی استعمال واژۀ عبد در معنای حقیقی آن که مملوکیت به همراه خضوع و اطاعت است، برای غیر خدا، جایز میباشد، استعمال در معنای مجازی آن، که فقط فروتنی و اطاعت، بدون مملوکیت است، به طریق اولی جایز میباشد. بهکار بردن واژۀ عبد در این معنای مجازی به معنای فروتنی و اطاعت، نه غلوّ در مورد صالحان است و نه کوچکترین شباهتی به شرک دارد.
تغییر اسمهای مشرکانه توسط پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله
بر اساس گزارشهای تاریخی، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله،نامهای مشرکانۀ بسیاری را تغییر دادند؛ به عنوان مثال، نام"عبدشمس" [۷] و "عبدُالعُزّیٰ" [۸] و "عبدُالحَجَر" [۹] را به "عبدالله" تغییر دادند. در میان اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله، نامهای فراوانی وجود دارد که با کلمۀ عبد ترکیب شده است، اما به دلیل اینکه مشرکانه نبوده است، مورد اعتراض پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، قرار نگرفته است؛ مانند: "عبدعمرو" [۱۰]، "عبدعوف" [۱۱] و "عبدقیس" [۱۲]. از جمله، ایشان نام جد بزرگوارشان، حضرت "عبدالمطّلب" علیه السلام را، نه تنها تغییر ندادند، بلکه به او، با همان نام افتخار میکردند. در مهمترین کتب صحاح اهل تسنن آمده است: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، در جنگ حنین، فرمودند:
|
أنا النبیُّ لا کَذِب |
أنا ابنُ عبدِالمطّلب |
|
«من نبی خدا هستم؛ [این سخن] دروغ نیست. من فرزند عبدالمطّلب هستم.» [۱۳] |
|
در این عبارت، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، پس از افتخار به مقام نبوتِ خود و در این سیاق، به انتسابشان به حضرت عبدالمطّلب علیه السلام افتخار کردهاند.
حضرت عبدالمطّلب علیه السلام اما، نام اصلیاش "شَیْبَةُ الحَمْد" بوده است. هاشم علیه السلام، پدر حضرت عبدالمطّلب علیه السلام در سفری از دنیا رفته بود. در تاریخ آمده است که مطّلب ـ عموی شیبه ـ به یثرب رفت و برادر زادهاش را با خود به مکه آورد. هنگام ورود به مکه، شیبه را پشت سر خود، روی شتر نشانده بود. اهل مکه وقتی مطّلب را دیدند که پسری را با خود میآورد، پنداشتند که آن پسر، بردهای است که مطّلب او را خریداری کرده است؛ از آن پس به او گفتند: "عبدالمطّلب" و به این نام مشهور شد. [۱۴]
با دقت در نامهایی که رسول خدا صلی الله علیه و آله، تغییر دادهاند، متوجه میشویم که در همۀ آن اسامی، عبد به معنای پرستش کننده با اعتقاد به الوهیت و یا ربوبیت بوده است؛ اما اسم حضرت عبدالمطّلب علیه السلام، که در آن، عبد به مفهوم مملوک در معنای مجازی، استعمال شده است، مورد پذیرش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، بوده است و آن را تغییر ندادند. [۱۵]
پاسخ وهابیان به این اشکال
ابن قیّم جوزی ـ شاگرد ابن تیمیّه ـ در پاسخ به این اشکال، میگوید:
«وَ أَمّا قَولُهُ صلی الله علیه و آله : أَنَا ابنُ عَبدِ المُطَّلِب. فَلَیس مِن بابِ إنشاءِ التَّسمیَةِ، بَل مِن بابِ الاِخبارِ بِالاِسمِ الَذی عُرِفَ بِهِ المُسمّی. و الاِخبار بِمِثلِ ذلکَ عَلی وَجهِ تَعریفِ المُسمّی لا یَحرُم ، فَبابُ الاِخبار أَوسَعُ مِن بابِ الاِنشاء.» [۱۶]
و اما سخن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله که فرمود: من فرزند عبدالمطّلب هستم، از باب انشاء نیست (به این معنا که جدشان را با این نام صدا کرده باشند.) ، بلکه از باب إخبار است به نامی که به وسیلۀ آن، صاحب نام، شناخته میشود؛ و خبر دادن به مانند این نام، برای معرفی صاحب نام، حرام نیست، چراکه باب إخبار وسیعتر از باب إنشاء است.
نقد کلام ابن قیّم
در نقد کلام ابن قیّم میگوییم:
آری! سخن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله که فرمود: «من فرزند عبدالمطّلب علیه السلام هستم»، از باب انشاء (کسی را با نامی صدا کردن) نیست، بلکه از باب إخبار(خبر دادن) است؛ اما بین موارد إخبار(خبر دادن) فرق است. یک مثال برای خبر دادن این است که بگوییم«در زمان جاهلیت شخصی بوده است به نام عبدالعزّیٰ»؛ البته، در این جمله خبری، گوینده، نام شرکآمیز عبدالعزّیٰ را تأیید نکرده است و صرفا از آن نام، خبر داده است؛ اما مثال دیگر برای خبر دادن با یک نام مشرکانه این است که عالمی بزرگ، با افتخار بگوید: «من فرزند عبدالعزّیٰ هستم»؛ در این مثال، اگرچه جمله، خبری است اما بهخصوص، افتخار کردن به این نام، آن هم از زبان عالمی بزرگ که الگوی دیگران است، به ملازمه به ما می فهماند که نام عبدالعزّیٰ از نظر آن عالم بی اشکال است. در اینجا حق داریم به آن عالم اشکال کنیم که چرا شما خودتان را به کسی، با نامی شرکآمیز منسوب میکنید؟! حق داریم به او بگوییم: اگر نام پدر شما عبد العزّی بوده است، وقتی نام او را میبرید و خود را به او منسوب میکنید، لازم است تذکر بدهید این نامگذاری ممنوع میباشد.
اگر بردنِ نامِ "عبدالمطّلب" به صورت انشایی، حرام بود، رسول خدا صلی الله علیه و آله، به این شکل إخباری هم، از آن یاد نمیکردند، زیرا این نامبردنهای مکرر و با افتخار از جدشان، آنگونه که در روایات متعدد نقل شده است، بهوسیلۀ اسمی که به عقیدۀ وهابیان، شرکآلود است، با مقامِ والای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله که منادی توحید و الگوی بشریت است، تناسبی ندارد.
آری! همانگونه که نام بردن کسی با اسم مشرکانه ـ در حالت انشایی ـ به معنای قبول و تأیید آن نام است، بهکار بردن آن در چنین جملاتی، در حالت خبری هم به معنای تأیید است و فرقی میان این دو حالت نیست.
عبدالمطّلب، یکی از نوادگان حضرت عبدالمطّلب علیه السلام
در زیر به یک مورد نقضِ دیگر توجه فرمایید:
در بیش از ۲۵ منبع از کتب رجال، تراجم، انساب و تاریخ اسلام [۱۷]، آمده است که عبدالمطلب بن ربیعة بن الحارث بن عبدالمطلب بن هاشم از نوادگان حضرت عبد المطّلب علیه السلام و از اصحاب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بوده است.
ابن عبد البَرّ در الإستیعاب میگوید:
«عَبدُ المُطَّلِبِ بْنِ رَبیعَةِ بْنِ الحارِثِ بْنِ عَبدِ المُطَّلبِ بْنِ هاشمٍ القرَشی الهاشِمی، ...کانَ فیما ذَکَرَ أَهْلُ السِیَرِ عَلى عَهْدِ رَسولِ اللَّه صَلَّى اللَّه عَلَیهِ وَ سَلَّمَ رَجُلاً ، وَ لَمْ یُغَیِّر رَسولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلیهِ وَ سَلَّمَ اسْمَهُ فیما عَلِمْتُ» [۱۸]
عبدالمطلب بن ربیعة بن الحارث بن عبد المطلب بن هاشم القرشی الهاشمی ... در آنچه اهل شرح احوال ذکر کردهاند در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله، مردی بوده است و آنچنان که من میدانم، رسول خدا صلی الله علیه و آله، نام او را تغییر ندادند.
یادآوری این نکته لازم است که در برخی کتب تراجم، پس از ذکر نام این نوادۀ عبدالمطّلب با عنوان «عبدالمطّلب»، گفتهاند: گفته شده است که نام او «مطّلب» بوده است، اما با توجه به این که نام «عبدالمطّلب» برای او بسیار مشهور است، این احتمال مورد اعتنا نیست؛ حتی در مسند احمد [۱۹]، صحیح مسلم [۲۰]، سنن ترمذی [۲۱] و سنن نسایی [۲۲] و در بسیاری از کتب حدیثی دیگر، با نامِ "عبدالمطّلب" از او روایت نقل شده است. بعید نیست اینکه در بعضی کتب تراجم آمده است که برخی گفتهاند نام او "مطّلب" بوده است، از تصرف در نسخهها ناشی شده باشد.
دلیل دیگری که تقویت میکند، نام این صحابی، عبدالمطّلب باشد این است که: مادر عبدالمطلب بن ربیعه، امالحَکَم، دختر زبیر بن عبدالمطّلب است. از سوی دیگر یکی از نوادگاه زبیر، به نام مصعب بن عبد الله بن مصعب بن ثابت بن عبد الله بن الزبیر، متوفای سال ۲۳۶ ق.، از عالمان نسب شناس است؛ او در کتاب خود به نام نسب قریش مینویسد:
«وَ مِنْ وُلْدِ رَبیعَةٍ: عَبْدُالمُطَّلِبِ بْنِ رَبیعَةٍ، وَ أُمُّهُ: أُمُّ الحَکَمِ بِنتُ الزُبَیرِ بْنِ عَبدِالمُطَّلِب؛ وکانَ عَبْدُالمُطَّلِبُ بْنُ رَبیعَةٍ رَجُلاً عَلی عَهدِ رَسولِ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ [وَآله] و سَلَّم» [۲۳]
و از فرزندان ربیعه: عبد المطّلب بن ربیعه است و مادرش: أمالحکم دختر زبیر بن عبدالمطلب میباشد. و عبدالمطلب بن ربیعه در زمان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، مردی بوده است.
روشن است که مصعب بن عبدالله که خود از خاندان زبیر است، نام و نسب عبدالمطّلب بن ربیعه را ـ که از ناحیۀ مادر منسوب به زبیر است ـ بهتر از دیگران میشناسد.
اکنون این سؤال پیش میآید که اگر نام عبدالمطّلب، مشرکانه بود، چرا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، نام این عمو زادۀ خود را تغییر ندادند؟!
واژۀ عبد در روایات اهل بیت علیه السلام
در روایات متعددی از اهل بیت علیهم السلام، عبد در معنای مجازی که توضیح داده شد، بهکار رفته است. در زیر به برخی موارد توجه فرمایید:
روایت اول
مرحوم ثقة الاسلام کلینی قدس الله سره در اصول کافی در روایتی نقل میکند که شخصی به حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام عرض کرد: آیا شما نبی هستید؟! آن حضرت فرمودند:
«... وَیْلَکَ! إِنَّمَا أَنَا عَبْدٌ مِنْ عَبِیدِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله.» [۲۴]
وای بر تو! من فقط بندهای از بندگان[حضرت] محمد صلی الله علیه و آله هستم.
علامۀ مجلسی قدس الله سره در توضیح روایت بالا میفرماید:
«قَولُهُ عَلیهِ السَّلامُ «إنما أَنَا عَبْدٌ»:أی مُطیعٌ خادِمٌ لَه مُقتبِسٌ مِنْ عِلْمِه، و هذا مِنْ غایةِ تَواضُعِه و حُبِّه للرَّسُولِ صلی الله علیهما و آلهما.» [۲۵]
معنای سخن امام علیه السلام این است که: من فرمانبردار و خادم پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هستم و از دانش ایشان بهره میگیرم. این تعبیر نشاندهندۀ نهایت فروتنی و محبت حضرت علی علیه السلام نسبت به رسول خدا صلی الله علیه و آله میباشد.
روایت دوم
مرحوم ثقة الاسلام کلینی قدس الله سره در اصول کافی روایت کرده است که حضرت امام رضا علیه السلام در خراسان به شخصی به نام اسحاق فرمود:
«یَا إِسْحَاقُ! بَلَغَنِی أَنَّ النَّاسَ یَقُولُونَ إِنَّا نَزْعُمُ أَنَّ النَّاسَ عَبِیدٌ لَنَا لَا وَ قَرَابَتِی مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا قُلْتُهُ قَطُّ وَ لَا سَمِعْتُهُ مِنْ آبَائِی قَالَهُ وَ لَا بَلَغَنِی عَنْ أَحَدٍ مِنْ آبَائِی قَالَهُ وَ لَکِنِّی أَقُولُ النَّاسُ عَبِیدٌ لَنَا فِی الطَّاعَةِ مَوَالٍ لَنَا فِی الدِّینِ فَلْیُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ.» [۲۶]
ای اسحاق! به من خبر رسیده است که مردم میگویند ما [اهل بیت] بر این باوریم که مردم، بردگان ما هستند. نه؛ قسم به خویشاوندی که با رسول خدا صلی الله علیه و آله دارم، هرگز چنین سخنی نگفتهام و از پدارنم نشنیدم چنین سخنی گفته باشند و از هیچیک از پدارنم چنین مطلبی به من نرسیده است. ولی من میگویم: مردم عبید ما هستند در [معنای] فرمانبرداری؛ پیروان ما هستند در دین. پس هرکس حاضر است این سخن را به کسی که غایب است برساند.
علامۀ مجلسی قدس الله سره در توضیح روایت بالا میفرماید:
«عَبِیدٌ لَنا فِی الطّاعَةِ » أی کَالأَرِقاءَ فِی أَن فَرَضَ اللّهُ عَلَیهم طاعَتَنا لَیسوا أَرِقاءَ حَقیقَةً وَلَیست طاعَتُهُم لَنا عِبادَةً ، لأَنه بِإِذنِ مَن هو الأَعلی» [۲۷]
«عَبیدٌ لَنا فِی الطّاعَةِ» یعنی: مانند بردگان، در اینمعنا که خداوند اطاعت ما را بر آنان واجب کرده است؛ در حقیقت بردۀ ما نیستند و فرمانبرداری آنان از ما عبادت نیست زیرا [این اطاعت] با اجازۀ کسی است که بالاتر است.
روایت سوم
در اذن دخول حرم مطهر حضرت سیدالشهداء علیه السلام در زیارت وارث که سید بن طاووس قدس الله سره آن را نقل کرده است، خطاب به آن حضرت چنین عرض میکنیم:
«السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ! السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّه!ِ عَبْدُکَ وَ ابْنُ عَبْدِکَ وَ ابْنُ أَمَتِکَ الْمُقِرُّ بِالرِّقِ وَ التَّارِکُ لِلْخِلَافِ عَلَیْکُم ...» [۲۸]
سلام بر تو ای اباعبدالله! سلام بر تو ای فرزند رسول الله صلی الله علیه و آله! من عبد شما و فرزند عبد شما و فرزند کنیز شما و ترک کنندۀ مخالفت با شما هستم...
در این زیارت نیز عبد در مفهوم مجازی، به معنای فروتن و مطیع استعمال شده است. بهترین شاهد برای این معنا، عبارت بعدی است که به آن حضرت عرض میکنیم: «و ترک کنندۀ مخالفت با شما هستم.» یعنی فرمانبردار شما هستم.
سخن آخر
از آنچه گذشت نتیجه میگیریم: فتوای مفتیان وهابی به تحریم نامگذاری با نامهایی مانند عبدالنبی، عبدالرسول، عبدالحسین، عبدالمهدی و امثال آنها، فتوای نادرستی است. این نامگذاریها و استفاده از این نامها، چه در مقام إنشاء و چه در مقام إخبار، شرکآمیز نیست و تنها نشاندهندۀ شدت محبت و علاقه و بیان حالت اطاعت و فرمانبرداری است.
سید مهدی محمودی
هجدهم آذرماه سال نود و هشت
پی نوشت:
۱. زمخشری: الکشاف، ج ۱، ص ۱۰.
۲. الإسراء: آیه ۲۳.
۳. کتاب العین : ج ۲، ص ۴۸.
۴. نشوان بن سعید حمیری، در کتاب شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم؛ ج ۷ ؛ ص ۴۳۴۷ مینویسد:«عَبَّده: إذا ذَلَّله. و یقال: طریق مُعَبَّد، و منه اشتقاقُ العَبدِ وَ مَصدُرهُ: العُبودیَّة» عبَّدَهُ یعنی: او را خاضع کرد، و گفته میشود: طَریقٌ مُعَبَّدٌ یعنی راهی که در اثر کثرت راه رفتن، رام و هموار شده است؛ و عبد از همین استعمال مشتق شده است و مصدر عبد، عبودیّت است.
۵. نور: آیه ۳۲.
۶. صحیح مسلم :ج ۲، ص ۶۷۵.
۷. رک: أسد الغابة: ج ۳، ص ۱۰۲.
۸. رک: همان : ج ۴، ص ۶۸۷.
۹. همان: ج ۳، ص ۱۹۷.
۱۰. همان: ج ۳، ص ۴۰۳.
۱۱. همان: ج ۳، ص ۴۰۴.
۱۲. همان.
۱۳. مسند أحمد بن حنبل: ج۳، ص ۴۱۳؛ صحیح البخاری: ج۵، ص ۷۷؛ صحیح مسلم:ج ۳، ص ۱۴۰۰؛ سنن الترمذی: ج ۳، ص ۵۹۶؛ سنن النسائی: ج ۵، ص ۱۸۸.
۱۴. السنن الکبری ـ أحمد بن الحسین البیهقی: ج ۶، ص ۳۳۶؛ تاریخ ابن خلدون: ج ۲، ص ۳۳۷.
۱۵. رک: الاستیعاب لابن عبدالبر: ج ۳، ص ۱۰۰۷.
۱۶. تحفة المودود بأحکام المولود ـ ابن القیم: ج ۱، ص ۱۱۴.
۱۷. به عنوان نمونه رک: تهذیب التهذیب:ج ۳،ص ۴۸۹؛ الإصابة: ج ۴، ص ۱۹۰ و ۱۹۱؛ الثقات لابن حبان: ج ۳، ص ۳۱۰؛ التاریخ الکبیر: ج ۶، ص، ۱۳۱؛ الاستیعاب: ج ۳، ص ۱۲۸؛ أسد الغابة: ت ۳۴۲۸؛ طبقات ابن سعد: ج ۴، ص ۵۷؛ أنساب الأشراف: ج ۳، ص ۲۴؛ المغازی للواقدی: ص ۶۹۶ ؛ الکامل فی التاریخ : ج ۴، ص ۱۱۰؛ سیر أعلام النبلاء: ج ۳، ص ۱۱۲؛ شذرات الذهب: ج ۱، ص ۱۷۰.
۱۸. الإستیعاب فی معرفة الأصحاب: ج ۳، ص ۱۰۰۷.
۱۹. مسند احمد: ج ۱، ص ۲۰۷ و ج ۴، ص ۱۶۵.
۲۰. صحیح مسلم: ج ۳، ص ۱۱۸ و ۱۱۹.ُ
۲۱. سنن ترمذی: ج ۵، ص ۳۱۷.
۲۲. سنن نسایی: ج ۵، ص ۱۰۵.
۲۳. نسب قریش ـ مصعب بن عبد الله الزبیری :ج ۱، ص ۸۷.
۲۴. کافی (ط ـ الإسلامیة): ج ۱، ص ۹۰.
۲۵. مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول: ج ۱، ص ۳۱۴.
۲۶. کافی (ط - الإسلامیة) : ج ۱، ص ۱۸۷.
