نهج البلاغه از دیدگاه اندیشمندان

چندجانبه بودن نهج البلاغه

امام خامنه‌ای (حفظه الله) در بیان چندجانبه بودن نهج البلاغه می‌فرمایند: «نهج‌البلاغه هیچ میدانی از میدان‌های زندگی را فروگذار نکرده، مگر این‌که در آن بلیغ‌ترین، رساترین، پرمغزترین و پرمحتواترین سخن را بیان کرده. یک نگاهی به فهرست نهج‌البلاغه نشان می‌دهد که این کتاب چقدر چند بعدی و چند جانبه است و این واقعا یک شگفتی است، در همه‌ی بخش‌هایی که برای یک انسان کامل و برای یک جامعه‌ی انقلابی کامل، لازم و ضروری است نهج‌البلاغه بهترین و وافی‌ترین مطالب را ارائه می‌دهد و چرا اینجور است؟ زیرا که نهج‌البلاغه نموداری است از اسلام و اسلام آئینی است همه جانبه و انسان که موضوع اسلام هست و محور اندیشه‌ی اسلامی و ایدئولوژی اسلامی است، یک موجودی چندجانبه است.» (بیانات 1359/2/13)

گنجینه یاقوت‌های سخن

علاّمه بزرگوار، مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی که از کتاب شناسان بزرگ معاصر و صاحب اثر گران سنگ الذریعه است، در جملاتی چند درباره نهج البلاغه چنین می‌نویسد: «بعد از انقطاع وحی الهی، کتابی از نظر اعتماد مانند نهج البلاغه تدوین نشده است. کتابی که راه صحیح علم و عمل را به انسان نشان می‌دهد و پرتویی از علم الهی بر آن تابیده و بوی عطر سخنان پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله از آن می‌تراود. نهج البلاغه صدف مرواریدهای حکمت و گنجینه یاقوت‌های سخن است. مواعظی که در طی خطبه‌های آن دیده می‌شود، تار و پود دل‌ها را به سوی خود می‌کشد. کلمات قصار آن نیز ضامن سعادت دنیا و آخرت است که طالبان حقایق را به دیدن گمشده خود ارشاد می‌کند و فرزانگان را به راه سیاست و سیادتشان رهبری می‌نماید. کتابی که دارای چنین ارزشی است، جا دارد که اندیشمندان در پیشگاهش زانو زنند و کاوش گران آن را مورد مطالعه و بررسی قرار دهند».

با نهج البلاغه بیگانه‌ایم!

استاد و متفکّر شهید مرتضی مطهری رحمه الله درباره نهج البلاغه می‌گوید: «سخنان نهج البلاغه کلّیت دارد و محدود به زمان و مکان و افراد معیّن نیست. مخاطب او انسان است و به همین جهت، نه مرز می‌شناسد و نه زمان. نهج البلاغه از همه جهات متأثر از قرآن و در حقیقت فرزند قرآن است». استاد در جای دیگری درباره غربت این گنجینه معارف الهی چنین می‌گوید: «عجیب این است که نهج البلاغه در دیار خودش، در میان شیعیان علی علیه السلام غریب و تنهاست؛ هم چنانکه خود علی علیه السلام غریب و تنهاست. بدیهی است که اگر محتویات کتابی و یا اندیشه‌ها و احساسات و عواطف شخصی با دنیای روحی مردمی سازگار نباشد، این کتاب و یا آن شخص عملاً تنها و بیگانه می‌ماند، هر چند نامش با هزاران تجلیل و تعظیم برده شود. ما باید اعتراف کنیم که با نهج البلاغه بیگانه‌ایم. دنیای روحی‌ای که برای خود ساخته‌ایم، دنیای دیگری است غیر از دنیای نهج البلاغه».

تحیّر دانشمندان از نهج البلاغه

علامّه سید هِبة الدین شهرستانی، فقیه و اسلام شناس نامدار شیعی، در بیان دلیل شگفتی و تحیّر دانشمندان و ادیبان از کتاب نهج البلاغه چنین می‌نویسد: «دانشمندان بسیاری نهج البلاغه را ستوده و اعتراف کرده‌اند که مطالبِ عالی آن، در حدّ اعجاز است؛ چنانکه عقول ایشان از عظمت درخشش خطبه‌ها و جملات آن به حیرت افتاده‌اند. لیکن باید گفت تعجب ادبا تنها به ملاحظه انسجام الفاظ نهج البلاغه نیست و تحیّر دانشمندان نیز به این نیست که معانیِ بلیغ آن به سر حدّ اعجاز رسیده، بلکه شگفتی و تحیر آنان، همه و همه در تنوع مقاصد و منظورهای گوناگونی است که در خطبه‌ها و کلامِ آن وجود دارد و امام علیه السلام از عهده بیان آنها به خوبی برآمده و برتری شخصیت خویش را بر همگان آشکار کرده است».

غنای فکری نهج البلاغه

استاد محمدتقی جعفری رحمه الله که خود از شرح نویسان کتاب شریف نهج البلاغه است، درباره این کتاب می‌گوید: «آن روز که نهج البلاغه علی بن ابی طالب علیه السلام بی طرفانه و با دقت رسیدگی شود، از تمامی مکتب‌های اجتماعی، اخلاقی، اقتصادی و فلسفی بی‌نیاز خواهیم شد».

صدای امام از آن سوی کلمات نهج البلاغه

عباس محمود عَقّاد، نویسنده و تاریخ نگار معروف مصری، در جملاتی درباره نهج البلاغه چنین می‌گوید: «در کتاب نهج البلاغه نور آیات توحید و حکمت الهی، چنان درخشان و پرتوافکن است که بررسی و تحقیقِ همه پژوهندگان معارف الهی را شامل می‌شود. به طور کلّی، مهر شخصیت علوی از پشت سطرها و از میان حروف این کتاب پدیدار است که اگر خوب دقت کنی و گوش فرا دهی، صدای امام را از آن سوی کلمات می‌شنوی، و نه صدای دیگری را».

تقویت روح مردانگی

دکتر زَکی مُبارک، استاد دانشگاه الازهر مصر، درباره تأثیر مطالعه کتاب نهج البلاغه می‌نویسد: «من اعتقاد دارم که مطالعه کتاب نهج البلاغه، روح شهامت و مردانگی انسان را تقویت می‌کند؛ زیرا از روح بزرگ و پرتوانی صادر شده است که در برابر تمام دشواری ها، چون شیر ایستاده است».

محتوای ژرف

عبدالوَهّاب حَمورا، استاد علوم اسلامی دانشگاه فؤاد قاهره، درباره محتوای عمیق و گستردگی دامنه علوم مختلف در نهج البلاغه چنین می‌گوید: «نهج البلاغه شامل همه آن چیزهایی است که پژوهشگران بزرگ، استادان اخلاق، فیلسوفان، دانشمندان، پیشوایان مذاهب، و سیاست مداران پرهیزکار می‌توانند بگویند یا بنویسند. نیروی شگرف پندها، توصیه‌ها، عمق بینش و ژرفای محتوای نهج البلاغه، به خوبی نشان می‌دهد که این اثر جاودانه، از اندیشه بی‌نظیر امام علی علیه السلام است».

موزونی واژه‌ها

علی الجُندی، رئیس دانشکده علوم دانشگاه قاهره، درباره سَجع و نظم کلمات و عبارت‌های نهج البلاغه می‌گوید: «بامطالعه نهج البلاغه نوعی خاص از آهنگ موسیقی بر اعماق احساسات انسان پنجه می‌افکند. این کتاب از نظر سَجع و نظم و ترتیب کلمات و جملات، طوری مرتب است که می‌توان آن را شعر مَنثور نامید».

ذخیره جاودانه ادب جویان

استاد ناصیف یازجی، نویسنده معروف مصری، درباره تأثیرگذاری کتاب نهج البلاغه بر ادبیات و لغت عرب می‌گوید: «مهارت من در فنّ نویسندگی، در اثر مطالعه و بررسی قرآن کریم و خطبه‌های شیوای نهج البلاغه است؛ زیرا این دو کتاب با عظمت، گنج بی پایان زبان عربی و ذخیره جاودانه ادب جویان است و محال است که یک نفر ادیب لغت عربی، بدون اینکه شب‌ها را تا سحر به مطالعه و غور و بررسی این دو کتاب و اندیشه در بهترین اسلوب‌های آن مشغول باشد، نیازمندی خود را برطرف نماید».

الهام رستگاری

شیخ محمد عبده، دانشمند و مفتی اهل سنت و استاد دانشگاه الازهر مصر، درباره آشنایی خود با کتاب نهج البلاغه چنین می‌نویسند: «من در مطالعه نهج البلاغه علی علیه السلام ، از فصلی به فصلی دیگر می‌رسیدم و حس می‌کردم که پرده‌های سخن عوض می‌شود و آموزشگاه‌های پند و حکمت تغییر می‌یابد.

گاهی خودم را در جهانی می‌یافتم که روح بلند معانی، با زیور و عبارت تابناک آن را آباد ساخته است. این معانی بلند، دل‌ها و روان‌ها را روشن می‌سازد تا بدانها الهام رستگاری بخشد و از لغزش‌ها دورشان کند و به شاهراه فضیلت و کمال هدایتشان نماید. نیز گاهی احساس می‌کردم که عقل نورانی که هیچ شباهتی با اجسام ندارد، از عالم الوهیت جدا گشته و به روح یک انسان اتصال یافته و او را از لابه لای پرده‌های طبیعت بیرون آورده و تا سراپرده ملکوت اعلی بالا برده و به شهودگاه فروغ فروزنده آفرینش رسانیده است».

آیات و نشانه‌های حکمت

استاد حسین نائل مِرْصَفی، استاد علوم بلاغت در دانشگاه الأَزهر مصر درباره نهج البلاغه می‌گوید: «نهج البلاغه کتابی است که خداوند آن را دلیل روشنی قرار داد تا ثابت کند که علی علیه السلام بهترین شاهد زنده نورانیّت و پرتو بخش قرآن، حکمت، دانش، هدایت، اعجاز و فصاحت آن کتاب آسمانی است. آیات و نشانه‌های حکمت ارزنده، قوانین صحیح سیاست، پندهای روشن و دل نشین، و برهان‌های گویا و استواری که علی علیه السلام در این کتاب آورده، خود دلیل فضیلت مافوق تصور و بهترین آثار پیشوایی بحق است که هیچ یک از حکمای بزرگ، فیلسوفان عالی مقام و نوابغ روزگار، نظیر آن را نیاورده‌اند».

چشمه‌های بلاغت

محمّد مُحیی الدین عبدالحمید، استاد دانشگاه الازهر مصر، راجع به فصاحت و بلاغت بی‌نظیر نهج البلاغه چنین می‌گوید: «نهج البلاغه کتابی است که در آن، چشمه‌های بلاغت و فنون آن گردآمده و برای کسانی که در آن می‌نگرند، اسباب فصاحت مهیّا و میوه رسیده آن در دسترس است؛ چرا که آن از سخنان فصیح‌ترین انسان‌ها بعد از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است و آن کلمات، از قدرتمندترین و برترین انسان از لحاظ منطق و استدلال سرچشمه گرفته، و آن عبارات از کسی است که صاحب اختیار لغت عرب است و هر گونه اراده کند، آن را می‌گرداند. حکیمی که حکمت از بیانش جاری می‌شود، خطیبی که سحر بیانش دل را مالامال می‌کند، عالمی که از رهگذر حشر و نشر با رسول اللّه صلی الله علیه و آله و نوشتن وحی الهی آموزش‌ها از آن حضرت دیده، و رزمنده‌ای که با شمشیر و زبان، از دین دفاع کرده است».

دریای معارف اسلامی

محمد امین النَواوی، از استادان دانشگاه قاهره می‌نویسد: «علی علیه السلام در خطبه‌های نهج البلاغه، روشی تازه، راهی نو و دریایی بزرگ از مباحث خداشناسی و فلسفه عالی الهی پیش روی دانشمندان ربّانی قرار می‌دهد که برای هیچ کس جز پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله سابقه نداشته است.

او در زمینه اسرار جهان آفرینش، روحیات مردم و جامعه شناسی، راه‌های پیشروی و عقب نشینی شیطان، دنیا و گرفتاری‌های آن، آغاز آفرینش، مرگ، زمین، آسمان، فرشتگان و فرشته مرگ، سخنِ نغز گفته است. آن حضرت در خطبه‌های خود، وارد میدان سیاست شده و درباره بیعت، پیمان بستن، انتخاب فرد شایسته و...، حقایقی را بیان می‌کند. نیز درباره طب و تشریح و توصیف ویژگی‌های حیوانات، سخنانی جالب دارد... . خلاصه آن حضرت، پس از تشریح موضوعات مختلف با عبارت‌های صحیح و روشن، ارزش‌های عالی انسانی را در برابر همه به نمایش درآورده، برنامه اصیل و صحیح اسلامی را برای نیل به هدف‌های کامل زندگی نشان می‌دهد».

علی علیه السلام پیشوای سخنوران

ابن ابی الحدید مُعتَزِلی، دانشمند، تاریخ نگار و شاعر معروف اهل سنت که خود نیز از شارحان نهج البلاغه است، درباره سخنان امام علی علیه السلام در این کتاب ارزشمند چنین می‌گوید: «امام علی علیه السلام پیشوا و سرورِ سخنوران و انسان‌های بلیغ است. کلام او را بحق از سخن خداوند فروتر و از کلام مخلوق فراتر دانسته‌اند، در ارزش سخنان امام در کتاب نهج البلاغه همین بس است که فنونِ سخنوری و نویسندگی را همگان از آن آموخته‌اند».

تنها هدف هر نویسنده و گوینده

شیخ محمدعبده، دانشمند و مفتی اهل سنت، درباره ابعاد گوناگون کتاب نهج البلاغه چنین می‌نویسند:«نهج البلاغه با مطالبی که در بردارد، می‌تواند هدف‌های هر نویسنده و گوینده را تأمین کند. در این کتاب ترغیب، تنفّر، سیاست، جدل،اصول، تمدّن، حقوق متقابل اجتماع و رهبر، قوانین عدالت، و پند و نصیحت وجود دارد و هیچ اندیشه و خواسته‌ای بر دل انسان نمی‌گذرد، جز آنکه بهتر و کامل ترش در این کتاب یافت می‌شود». او در ادامه، راجع به عظمت کلام امیر مؤمنان علیه السلام چنین می‌گوید: «در میان دانشمندان و سخن شناسان زبان و ادبیات عرب، کسی نیست که به عظمت امام علی علیه السلام اعتراف نکند. کلام امام علی بن ابی طالب علیه السلام پس از کلام خدای متعال و پیغمبرش صلی الله علیه و آله شریف‌ترین و برترین سخن و سرشارترین کلام از لحاظ محتوا، و دارای بهترین شیوه است و بیشترین معانی را در بر دارد».

شگفتی از این همه عمق و معنا

دکتر زکی نَجیب، از استادان دانشگاه الازهر مصر، درباره نهج البلاغه چنین می‌گوید: «هنگامی که به همین منتخب کلمات امام علی علیه السلام که شریف رضی برگزیده و بدان نهج البلاغه نام نهاده است به دقت می‌نگرم، خود را در مقابل دنیایی از شگفتی تعبیر و عمق معنا، شگفت زده می‌یابم».

انتشار نهج البلاغه در سراسر جهان

دکتر صُبحی صالح، استاد دانشگاه ادبیات دانشگاه لبنان که خود به عنوان شارح و محقق کتاب نهج البلاغه به شمار می‌رود، درباره این کتاب چنین می‌گوید: «اعتقاد دارم که ضروری است نهج البلاغه امیر مؤمنان امام علی علیه السلام در سراسر جهان چاپ و توزیع گردد، تا نسل جدید مسلمان از آن بهره‌مند شود».

نهج البلاغه، برادر قرآن

مِستِر کِرنیکُوی انگلیسی، استاد ادبیات در دانشگاه هندوستان، در مجلسی که استادان ادبیات و زبان‌های مختلف حضور داشتند، هنگامی که از وی درباره معجزه بودن قرآن پرسیده شد، چنین پاسخ داد: «قرآن برادر کوچکی دارد به نام نهج البلاغه، آیا کسی می‌تواند مانند این برادر کوچک بیاورد، تا ما را مجال بحث از برادر بزرگ (یعنی قرآن) و امکان آوردن نظیر آن باشد؟».

سخنان لبریز از حقیقت

جُرج جُرداق، نویسنده و ادیب معروف مسیحی و صاحب کتاب ارزشمند امام علی علیه السلام و صدای عدالت انسانی در مورد نهج البلاغه چنین می‌نویسد: «آیا درتاریخ مشرق زمین، هیچ به سراغ نهج البلاغه رفته‌اید؟... نهج البلاغه‌ای که از فکر و خیال و عاطفه، آیاتی به دست می‌دهد که تا انسان هست و تا خیال و عاطفه و اندیشه انسانی وجود دارد، با ذوق بدیع ادبی هنر او پیوند ناگسستنی خواهد داشت.

سخنانی به هم پیوسته و هماهنگ، جوشان از درکی عمیق و بینشی ژرف، لبریز از شور واقعیت و گرمی حقیقت، و سرشار از اشتیاق تمام برای شناخت ماورای این حقیقت. سخنانی زیبا و نغز، که زیبایی موضوع و بیان، آن چنان در آن به هم آمیخته که تعبیر با مدلول و شکل با معنا یکی شده‌اند؛ هم چنانکه حرارت با آتش و نور با خورشید یکی هستند. بشر نیز در مقابل آن، چونان موجودی است که در برابر سیلی خروشان، دریایی پرموج، توفانی سرکش یا گردبادی تند قرار گرفته است».

دریای علم و دانش

فِرسِیسیان، از اندیشمندان مسیحی مذهب انگلیس در گفتگو با علامه شهرستانی از علمای بغداد، درباره جذابیت خطبه‌های نهج البلاغه و سخنان حضرت علی علیه السلام می‌گوید: «اگر علی علیه السلام، آن خطیب بزرگ، در عصر ما، هم اکنون بر منبر مسجد کوفه پا می‌نهاد، می‌دید که مسجد کوفه با آن همه پهناوری، از سران و بزرگان اروپا موج می‌زد. می‌آمدند تا روح خود را از دریای سرریز دانش و علم او سیراب سازند».

معدن بلاغت

دانشمند مسیحی، استاد امین نخله، در جواب شخصی که از وی درخواست کرده بود صد کلمه از کتاب نهج البلاغه را برای او انتخاب کند، چنین می‌گوید: «به خدا سوگند نمی‌دانم چگونه از میان صدها کلمه گهربار، صد کلمه آن را انتخاب کنم. من از انتخاب یک کلمه آن هم عاجزم؛ زیرا این کار درست به این می‌ماند که دانه یاقوتی را از کنار دانه‌های دیگر بردارم. به هر حال این کار را انجام دادم، درحالی که دستم یاقوت‌های درخشنده را زیر و رو می‌کرد و چشمانم از پرتو نور آنها خیره می‌شد. نمی‌توانی باور کنی که به علت تحیّر و سرگردانی که در انتخاب هر یک از این کلمه‌ها داشتم، با چه مشکلی این کلمات را از این معدن بلاغت بیرون آوردم. این صد کلمه را بگیر و متوجه باش که آنها، پرتوهایی از نور بلاغت و جلوه‌هایی از انوار فصاحت است».

درمان بیماری‌های روحی

دانشمند و ادیب مسیحی معروف لبنان، استاد امین نخله در سخنانی، کتاب ارزشمند نهج البلاغه را درمان بسیاری از دردهای روحی و روانی دانسته و چنین می‌گوید: «هرگاه کسی بخواهد بیماری نفس و روان خویش را درمان کند، باید به گفتار امام علی علیه السلام در نهج البلاغه روی آورد و راه و روش زندگی را از پرتوی این کتاب ارزشمند بیاموزد».

سرچشمه‌های معرفت

پروفسور هانری کُربن، محقق، فیلسوف و شرق شناس معروف فرانسوی، درباره جایگاه و اهمیت نهج البلاغه چنین می‌گوید: «بعد از قرآن و احادیث پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نهج البلاغه در درجه اول اهمیت قرار دارد. باید گفت به طور کلّی این تنها به قلمرو حیات مذهبی تشیّع محدود نیست؛ بلکه تفکّر فلسفی شیعه نیز به آن وابسته است و از آن مایه می‌گیرد. از این رو، باید نهج البلاغه را از مهم‌ترین سرچشمه‌هایی به شمار آورد که متفکران شیعه پیوسته از آن سیراب گشته‌اند».

شناخت اندیشه بزرگ علی علیه السلام

بولس سَلامه، شاعر و نویسنده معروف مسیحی لبنانی می‌گوید: «کتاب نهج البلاغه، اثر جاودانه‌ای است که انسان را به شناخت اندیشه بزرگ علی بن ابیطالب علیه السلام وادار می‌سازد و هیچ کتابی جز قرآن بر آن برتری ندارد».

هم چنین فواد أفرام البَستانی، نویسنده معروف و استاد دانشگاه بیروت، در مقدمه یکی از آثار خود چنین می‌نویسد: «می‌خواهم این اثر خود را با برگزیده‌هایی از نهج البلاغه آغاز کنم؛ زیرا نهج البلاغه، اثر بزرگ‌ترین اندیشمند جهان علی بن ابی طالب است».

پاره‌ای از یک تنزیل

جرج جرداق، نویسنده و ادیب معروف مسیحی، درباره جلوه‌های مختلف کتاب نهج البلاغه چنین می‌گوید: «نهج البلاغه، بیانی است رساتر از هر رسا، و پاره‌ای است از یک تنزیل، و پیوندی ناگسستنی با اصول ادب انسانی دارد و تا آنجا اوج می‌گیرد که درباره آن گفته‌اند: بیانی است فروتر از کلام خداوند و فراتر از گفتار بشری.

نهج البلاغه که بیان آن اگر برای انتقاد به کار برده شود، گویی تندباد خروشانی است؛ اگر تباهی و فساد را تهدید کند، همچون آتشفشانی سهمناک زبانه می‌کشد؛ اگر برای تفکر و اندیشه بخواند، حس و عقل را همراه می‌سازد؛ اگر در مقام پند و اندرز باشد، مهر و عاطفه پدری را همگام با راستی و وفای انسانی در آن خواهیم یافت ؛ و اگر از ارزش و هستی و زیبایی‌های آفرینش و کمالات جهان هستی سخن بگوید، آنها را با مدادی آغشته به نور ستارگان در قلب می‌نگارد».

شگفتی از این همه عظمت!

مرحوم حجة الاسلام محمد محققی، نماینده حضرت آیت اللّه العظمی بروجردی؛ در کشور آلمان و مؤسّس مسجد بزرگ مسلمانان در هامبورگ می‌گوید: به امر آیت اللّه العظمی بروجردی، کتاب نهج البلاغه را به یکی از دانشمندان بزرگ آلمان برای ترجمه به زبان آلمانی دادم. او روزی نزد من آمد و گفت: «این چه کتابی است که هر چه در ترجمه آن پیش می‌روم، عظمت آن را بیشتر درک می‌کنم. به راستی کتاب عجیب و شگفتی است و من خود را در برابر آن بسیار کوچک می‌بینم».

گنجینه ارزشمند اسلام

آقای عبدالرّحمان، مسئول جامعه اسلامی مجارستان می‌گوید: «در سال 1986م کارداری در سفارتخانه ایران کتاب نهج البلاغه را به من هدیه داد. کنجکاو بودم ببینم در نهج البلاغه به عنوان یک اثر و کتاب مذهب شیعه، چه چیزی نوشته شده است. هنگامی که آن را مطالعه کردم، دیدم اثری فلسفی است و در آن حکمت‌هایی وجود دارد که گنجینه اسلام است. آن گاه اسلام را تاحدودی شناختم. اکنون هرگاه صحبتی می‌شود، شدیدا دفاع می‌کنم که شیعه و سنی در کار نیست و همه با هم برادرند. نهج البلاغه گنجینه ارزشمندی است که ما باید آن را حفظ و نگهداری کنیم؛ این اسلام است».

ستاره درخشان علم و ادب

بولس سَلامه، نویسنده و شاعر معروف مسیحی لبنانی می‌نویسد: «نهج البلاغه ستاره درخشان آسمان علم و ادب است که یک نویسنده برجسته، از شیوه نگارش او پیروی می‌کند، و یک دانشمند از نکات دقیق و علمی آن استفاده می‌نماید».

هزاران چشمه آب زندگانی

منابع

1ـ محمد مهدی، علیقلی، سیمای نهج البلاغه، تهران، نشر غیاث، 1376، چاپ دوم.

2ـ نهج البلاغه و گردآورنده آن، قم، بنیاد نهج البلاغه، 1373، چاپ دوم.

3ـ عبدالزهراء، حسینی خطیب، مصادر نهج البلاغه، قم، بنیاد نهج البلاغه، 1372، چاپ دوم.

4. بنیاد نهج البلاغه، مقالاتی پیرامون نهج البلاغه و گردآورنده آن، تهران، چاپ دوم، 1373.

5. اکبر اسدعلیزاده، امام علی علیه السلام از نگاه اندیشمندان غیر شیعه، مؤسسه امام صادق علیه السلام ، قم، چاپ اول، 1381.

6. مجله گلبرگ بهمن 1383، شماره 59 و شماره 60

7.پیرامون نهج البلاغه، علامه سید هبه الدین شهرستانی، ترجمه ی عباس میرزاده ی اهری، چاپ سوم.