آیات فضایل امیرالمومنین (ع) در خطبه غدیر

خطبه غدیر شامل صد آیه از قرآن است که در بیست و سه سال رسالت پیامبر اسلام (ص) بر ایشان نازل شده است. شأن نزول و تفسیر آیاتی که درباره فضایل حضرت امیرالمومنین (ع) است به طور صریح توسط رسول خدا (ص) برای مردم شرح شد تا حجت خداوندی بر حاضران و کسانی که این خبر به آنها می‌رسد، تمام شود و این مسئولیت بر عهده حاضران قرار گرفت که این پیام بزرگ و مهم را به دیگر مسلمانان برسانند. (ر.ک. واقعه قرآنی غدیر)

آیات موجود در خطبه غدیر بر چند محور استوار است:

1. 1. آیاتی در حمد و ثنای الهی
2. 2. آیاتی درباره لزوم ابلاغ امامت و جانشینی مولای متقیان علی بن ابیطالب (ع) است.
3. 3. آیاتی در فضایل و مناقبت حضرت امیرالمومنین علی بن ابیطالب (ع)
4. 4. آیاتی در وصف منافقین و کارشکنی آنان
5. 5. آیاتی مربوط به قطعی بودن عذاب الهی برای معاندان و کافران
6. 6. آیاتی با این مضمون که اگر همه روی زمین کافر شوند، ضرری به خداوند نمی‌رسد.
7. 7. آیاتی که به پیمان‌های پیامبر (ص) در زمان‌های مختلف رسالت با مسلمانان اشاره دارد. (ندای آسمانی غدیر، صفحه 70 – 13)

بیان تفسیر آیه 55 سوره مبارکه مائده در خطبه غدیر

معاشِرَالنّاسِ، ما قَصَّرْتُ فی تَبْلیغِ ما أَنْزَلَ الله تَعالی إِلَی، وَ أَنَا أُبَیِّنُ لَکُمْ سَبَبَ هذِهِ الْآیَةِ: إِنَّ جَبْرئیلَ هَبَطَ إِلَی مِراراً ثَلاثاً یَأْمُرُنی عَنِ السَّلامِ رَبّی - وَ هُوالسَّلامُ - أَنْ أَقُومَ فی هذَا الْمَشْهَدِ فَأُعْلِمَ کُلَّ أَبْیَضَ وَأَسْوَدَ: «أَنَّ عَلِی بْنَ أَبی طالِبٍ أَخی وَ وَصِیّی وَ خَلیفَتی عَلی أُمَّتی وَالْإِمامُ مِنْ بَعْدی، الَّذی مَحَلُّهُ مِنّی مَحَلُّ هارُونَ مِنْ مُوسی إِلاَّ أَنَّهُ لانَبِی بَعْدی وَهُوَ وَلِیُّکُمْ بَعْدَ الله وَ رَسُولِهِ»

( فرازهای خطبه غدیر در این مقاله بر اساس نسخه چاپ شده در کتاب ندای آسمانی غدیر می‌باشد.)

وَقَدْ أَنْزَلَ الله تَبارَکَ وَ تَعالی عَلیَّ بِذلِکَ آیَةً مِنْ کِتابِهِ هِی: «إِنَّما وَلِیُّکُمُ الله وَ رَسُولُهُ وَالَّذینَ آمَنُواالَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ» وَ عَلِی بْنُ أَبی طالِبٍ الَّذی أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَی الزَّکاةَ وَهُوَ راکِعٌ یُریدُ الله عَزَّوَجَلَّ فی کُلِّ حالٍ.

ای مردم، آنچه بر من فرود آمده، در تبلیغ آن کوتاهی نکرده‌ام و حال برایتان سبب نزول آیه را بیان می‌کنم: همانا جبرئیل سه مرتبه بر من نازل شد و از سوی خداوند سلام پروردگارم - که تنها او سلام است - فرمانی آورد که در این اجتماع به پا خیزم و به هر سفید و سیاهی اعلام کنم: که «علی بن ابی طالب برادر، وصی و جانشین من در میان امّت و امام پس از من است. جایگاه او نسبت به من به مانند هارون نسبت به موسی است، جز این که پیامبری پس از من نخواهد بود و او صاحب اختیارتان پس از خدا و رسولش است.»

و پروردگارم آیه‌ای بر من نازل فرموده که: «همانا ولی و صاحب اختیار شما خدا و پیامبرش و کسانی هستند که ایمان آورده و نماز را به پا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌پردازند.» و علی بن ابی طالب است که نماز را به پا داشته و در حال رکوع زکات داده و پیوسته خداوند عزّ و جلّ را قصد می‌کند.

آیه 55 سوره مبارکه مائده

«إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ »

رسول الله این آیه را به طور کامل در خطبه غدیر ذکر کرده‌اند. در این باره، تفاسیر شیعه اتفاق نظر دارند که این آیه درباره حضرت علی (ع) نازل شده است و بر اساس این آیه ولایت و سرپرستی مسلمانان بی قید و شرط به حضرت علی (ع) تفویض شده است.

در جلد دوم تفسیر البرهان فی تفسیر القرآن درباره این آیه چنین آمده است:

کلینی از حسین بن محمد از معلّی بن محمد از احمد بن محمد از حسن بن محمد هاشمی از پدرش از احمد بن عیسی از حضرت امام صادق (علیه السلام) از پدرش از جدّش (علیه السلام) نقل کرده است که درباره آیه «نعمت خدا را می شناسند اما آن را انکار می‌کنند.» فرمود: وقتی آیه ولایت: «ولیّ شما تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آورده‌اند؛ همان کسانی که نماز برپا می‌‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند.» نازل شد، گروهی از یاران پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مسجد مدینه جمع شدند و به یکدیگر گفتند: درباره این آیه چه می‌‌اندیشید؟ گفتند: اگر این آیه را انکار کنیم، به کل قرآن کافر می‌شویم و اگر به آن ایمان بیاوریم و آن را بپذیریم، باید آن هنگام که علی بن ابی طالب (علیه السلام) بر ما مسلّط شد از او اطاعت کنیم. می‌دانیم که محمد (صلی الله علیه و آله) هر چه می‌گوید راست و حقیقت است. ما از او اطاعت می‌‌کنیم، اما امر او درباره علی (علیه السلام) را نمی‌پذیریم. سپس این آیه نازل شد «نعمت خدا را می‌شناسند» منظور ولایت علی بن ابی طالب (علیه السلام) است «و بیشتر آنان کافر شدند.» یعنی ولایت را انکار می‌کنند.
البرهان فی تفسیر القرآن، جلد ‏2، صفحه 316 – 315

بیان تفسیر آیه 12 سوره مبارکه یس

معاشِرَالنّاسِ، فضِّلُوهُ. مامِنْ عِلْمٍ إِلاَّ وَقَدْ أَحْصاهُ الله فِیَّ، وَ کُلُّ عِلْمٍ عُلِّمْتُ فَقَدْ أَحْصَیْتُهُ فی إِمامِ الْمُتَّقینَ، وَما مِنْ عِلْمٍ إِلاّ وَقَدْ عَلَّمْتُهُ عَلِیّاً، وَ هُوَ الْإِمامُ الْمُبینُ الَّذی ذکَرَهُ الله فی سُورَةِ یس:« وَ کُلَّ شَیءٍ أَحْصَیْناهُ فی إِمامٍ مُبینٍ»

ای مردم، او را برتر بدانید. چرا که هیچ علمی نیست مگر آن که خداوند آن را در من جمع کرده است و هر علمی را که آموخته‌ام در پیشوای پرهیزکاران جمع نمودم و هیچ علمی نیست مگر آن که به علی آموخته‌ام. او «امام مبین» است که خداوند در سوره یاسین ذکر کرده است : و هر چیزی را در امام مبین جمع کردیم.»

آیه 12 سوره مبارکه یس

«إِنَّا نَحْنُ نُحْیِ الْمَوْتى‏ وَ نَکْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ کُلَّ شَیْ‏ءٍ أَحْصَیْناهُ فی‏ إِمامٍ مُبینٍ »

قسمتی از آیه که مربوط به علم امام در خطبه غدیر آمده است . رسول الله در خطبه تاکید می‌کند که علم امامت نزد علی بن ابیطالب (ع) است. روایات منقول در تفاسیر بر این مطلب اشاره دارد که در زمان نزول این آیه، پیامبر (ص) در برابر معاندین فرمودند : «امام مبین این مرد است.»

احمد بن محمد بن الصقر الصائغ با اسنادی از ابوجارود از ابوجعفر نقل شده است که حضرت امام باقر (علیه السّلام) از پدرش از قول جدش (علیهم السّلام) فرمودند: «هنگامى که این آیه «وَ کُلَّ شَیْ‏ءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ» نازل شد، ابوبکر و عمر برخاستند و عرض کردند: اى پیامبر، آیا منظور از آن تورات است؟ پیامبر فرمود: خیر، عرض کردند انجیل است؟ فرمود: خیر، عرض کردند: منظور قرآن است؟ فرمود: خیر، در این حال امیرالمومنین على (علیه السّلام) به سوى پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمد، هنگامى که چشم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بر او افتاد فرمود: «هو هذا انه الامام الذى احصى اللَّه تبارک و تعالى فیه علم کل شى‏ء: امام مبین این مرد است. او است امامى که خداوند متعال علم همه چیز را در او احصاء فرموده است.»
«معانى الاخبار صدوق»، صفحه 95، باب معنى الامام المبین.

در تفسیر على بن ابراهیم از ابن عباس از خود امیر مؤمنان نیز نقل شده است که فرمودند: «انا و اللَّه الامام المبین، ابین الحق من الباطل ورثته من رسول اللَّه‏»
« به خدا سوگند منم امام مبین که حق را از باطل آشکار می‌سازم، این علم را از رسول خدا به ارث برده و آموخته‌‏ام. »
نور الثقلین ، جلد 4 ، صفحه 379

و همچنین مولا علی علیه السلام در نهج البلاغه شریف خطبه 175 می‌فرمایند:

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله همه اطلاعات را به من (امیرالمومنین) سپرده است، و از هلاکت آن کس که هلاک میشود و جای نجات کسی که نجات می یابد و پایان این حکومت، همه را به من خبر داده است و مرا اگاه کرده است…

📚 «نهج البلاغه» خطبه 175

بیان تفسیر آیه 54 سوره مبارکه مائده

معاشِرَالنَّاسِ، لاتَضِلُّوا عَنْهُ وَلاتَنْفِرُوا مِنْهُ، وَلاتَسْتَنْکِفُوا عَنْ وِلایَتِهِ، فَهُوَالَّذی یَهدی إِلَی الْحَقِّ وَیَعْمَلُ بِهِ، وَیُزْهِقُ الْباطِلَ وَیَنْهی عَنْهُ، وَلاتَأْخُذُهُ فِی الله لَوْمَةُ لائِمٍ. أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِالله وَ رَسُولِهِ لَمْ یَسْبِقْهُ إِلَی الْایمانِ بی أَحَدٌ، وَالَّذی فدی رَسُولَ الله بِنَفْسِهِ، وَالَّذی کانَ مَعَ رَسُولِ الله وَلا أَحَدَ یَعْبُدُالله مَعَ رَسُولِهِ مِنَ الرِّجالِ غَیْرُهُ.
أَوَّلُ النّاسِ صَلاةً وَ أَوَّلُ مَنْ عَبَدَالله مَعی. أَمَرْتُهُ عَنِ الله أَنْ یَنامَ فی مَضْجَعی، فَفَعَلَ فادِیاً لی بِنَفْسِهِ.

ای مردم از علی به سوی دیگر گمرا نشوید. و از از او روی برنگردانید و از ولایت او سرباز نزنید و اوست که به حق هدایت نموده و بدان عمل نماید. او باطل را نابود کند و از آن بازدارد. در راه خدا نکوهشِ نکوهش گران او را از کار باز ندارد. او نخستین مؤمن به خدا و رسول اوست و کسی در ایمان، به او سبقت نجسته و هم او جان خود را فدای رسول الله نموده و با او همراه بوده است تنها اوست که همراه رسول خدا (ص) عبادت خداوند می‌کرد و جز او کسی چنین نبود.
اولین نمازگزار و پرستشگر خدا به همراه من است. از سوی خداوند به او فرمان دادم تا در بستر من بیارامد و او نیز فرمان برده، پذیرفت که جان خود را فدای من کند.

آیه 54 سوره مبارکه مائده

« یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنینَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْکافِرینَ یُجاهِدُونَ فی‏ سَبیلِ اللَّهِ وَ لا یَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلیمٌ »

قسمتی از این آیه را رسول الله (ص) در خطبه ذکر کرده‌اند که در جلد دوم تفسیر البرهان فی تفسیر القرآن درباره این آیه چنین آمده است:
الطبرسی قیل: «هم أمیر المؤمنین علی (علیه السلام) و أصحابه، حین قاتل من قاتله من الناکثین و القاسطین و المارقین». قال: و روی ذلک عن عمار، و حذیفة، و ابن عباس. ثم قال: و هو المروی عن أبی جعفر و أبی عبد الله (علیهما السلام)
الحسن بن محمد الهاشمی، قال: حدثنی أبی، عن أحمد بن عیسى، قال: حدثنی جعفر بن محمد، عن أبیه، عن جده (علیه السلام)، فی قوله عز و جل: یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَها قال: «لما نزلت إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ اجتمع نفر من أصحاب رسول الله (صلى الله علیه و آله) فی مسجد المدینة فقال بعضهم لبعض: ما تقولون فی هذه الآیة؟ فقال بعضهم: إن کفرنا بهذه الآیة نکفر بسائرها، و إن آمنا فهذا ذل، حین یسلط علینا ابن أبی طالب.
فقالوا: قد علمنا أن محمدا صادق فیما یقول، و لکن نتولاه، و لن نطیع علیا فیما أمرنا- قال- فنزلت هذه الآیة:
یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَها یعنی یعرفون ولایة علی بن أبی طالب (علیه السلام)، و أکثرهم الکافرون بالولایة . »
البرهان فی تفسیر القرآن، ج‏2، 315-316

بیان تفسیر آیه 82 سوره مبارکه نساء و آیه 7 سوره مبارکه آل عمران

معاشِرَالنّاسِ، تَدَبَّرُوا الْقُرْآنَ وَ افْهَمُوا آیاتِهِ وَانْظُرُوا إِلی مُحْکَماتِهِ وَلاتَتَّبِعوا مُتَشابِهَهُ، فَوَالله لَنْ یُبَیِّنَ لَکُمْ زواجِرَهُ وَلَنْ یُوضِحَ لَکُمْ تَفْسیرَهُ إِلاَّ الَّذی أَنَا آخِذٌ بِیَدِهِ وَمُصْعِدُهُ إِلی وَشائلٌ بِعَضُدِهِ (وَ رافِعُهُ بِیَدَی) وَ مُعْلِمُکُمْ: أَنَّ مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِی مَوْلاهُ، وَ هُوَ عَلِی بْنُ أَبی طالِبٍ أَخی وَ وَصِیّی، وَ مُوالاتُهُ مِنَ الله عَزَّوَجَلَّ أَنْزَلَها عَلَی. اشاره به «أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآن» «هُوَ الَّذی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذینَ فی‏ قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْویلِهِ وَ ما یَعْلَمُ تَأْویلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما یَذَّکَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْباب»

ای مردم! در قرآن اندیشه کنید و ژرفی آیات آن را دریابید و بر محکماتش نظر کنید و از متشابهاتش پیروی ننمایید. پس به خدا سوگند که باطن‌ها و تفسیر آن را آشکار نمی‌کند مگر همین که دست و بازوی او را گرفته و بالا آورده‌ام و اعلام می‌دارم که: هر آن که من سرپرست اویم، این علی سرپرست اوست. و او علی بن ابی طالب است؛ برادر و وصی من که سرپرستی و ولایت او حکمی است از سوی خدا که بر من فرستاده شده است.
رسول الله (ص) در این عبارت به دو آیه از آیات قرآن اشاره می‌فرمایند:

آیه 82 سوره مبارکه نساء

«أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فیهِ اخْتِلافاً کَثیراً »

پیامبر در خطبه غدیر قسمتی از این آیه را آورده‌اند. مردم را به اندیشه در مفاهیم قرآن فرا می‌خوانند. زیرا اگر مردم در این آیه و آیات دیگر قرآن تدبر کنند و عناد نورزند، با آیاتی که در فضیلت حضرت علی (ع) در قرآن آمده است، ولایت علی بن ابیطالب (ع) مشهود است.

رسول الله (ص) بلافاصله به آیه‌ای از قرآن اشاره می‌کند که در وصف راسخان در علم است. بدین ترتیب تاکید پیامبر (ص) بر اندیشه کردن در قرآن، مردم را به حقیقت می‌رساند.

آیه 7 سوره مبارکه آل عمران

«هُوَ الَّذی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذینَ فی‏ قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْویلِهِ وَ ما یَعْلَمُ تَأْویلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما یَذَّکَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ.»

رسول الله این آیه را به طور کامل در خطبه ذکر می‌فرمایند چون پیام مهمی دارد. سخن از راسخان در علم است که از ایمان محکم برخوردار هستند و علم تاویل آیات متشابه قرآن را خدا به ایشان عطا کرده است. مشخص می‌شود مردم همواره به رهبری و سرپرستی احتیاج دارند اما آیه تصریح می‌کند که جز مردم خردمند کسی پند نمی‌گیرد. تفسیر نور الثقلین درباره این آیه به حدیثی از اصول کافی استناد کرده است.

فی أصول الکافی الحسین بن محمد عن معلى بن محمد عن محمد بن اورمة عن على بن حسان عن عبد الرحمن بن کثیر عن ابى عبد الله علیه السلام فی قوله تعالى هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ قال أمیر المؤمنین و الائمة علیهم السلام و أخر متشابهات قال فلان و فلان. فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ أصحابهم و أهل ولایتهم فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ‏ أمیر المؤمنین و الائمة علیهم السلام.
تفسیر نور الثقلین، ج‏1، ص 313

حسین بن محمد با اسنادی از عبدالرحمن بن کثیر نقل می‌کند که حضرت امام صادق (علیه السّلام) فرمودند: راسخون در علم حضرت امیر المؤمنین و امامان پس از وى (علیهم السلام) می‌باشند.
الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: «الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ» أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ بَعْدِهِ(ع).
الکافی، جلد‏1، صفحه 213

بیان تفسیر آیه 6 سوره احزاب

ثم قال: «ایهاالنَّاسُ، مَنْ اَوْلی بِکُمْ مِنْ اَنْفُسِکُمْ؟ قالوا: الله و رَسُولُهُ. فَقالَ: اَلا من کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلی مَوْلاهُ، اللهمَّ والِ مَنْ والاهُ و عادِ مَنْ عاداهُ وَانْصُرْمَنْ نَصَرَهُ واخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ.

سپس فرمود: ای مردم، کیست سزاوارتر از شما به شما؟ گفتند خداوند و پیامبر او. سپس فرمود آگاه باشید آن که من صاحب اختیار اویم، پس این علی صاحب اختیار اوست. خداوندا دوست بدار آن را که سرپرستی او را بپذیرد و دشمن بدار هر آن که او را دشمن دارد و یاری کن یار او را؛ و تنها گذار آن را که او را تنها بگذارد.

سوره احزاب آیه 6

«لنَّبِیُّ أَوْلى‏ بِالْمُؤْمِنینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى‏ بِبَعْضٍ فی‏ کِتابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنینَ وَ الْمُهاجِرینَ إِلاَّ أَنْ تَفْعَلُوا إِلى‏ أَوْلِیائِکُمْ مَعْرُوفاً کانَ ذلِکَ فِی الْکِتابِ مَسْطُوراً»

رسول خدا (ص) با آوردن قسمتی از این آیه در فرمایشات خود برای مردم تبیین می‌کند که حضرتش «اولی به انفس» است. «به این معنی که حق ولایت پیامبر (ص) و اعمال تصرف از ناحیه آن بزرگوار در کلیّه امور مردم مقدم بر حق مردم می‌باشد و پس از گرفتن این اقرار جملات چون «فمن کنت مولاه» «فمن کنت ولیُّهُ فَعلیٌّ ولیُّهُ» و «فمن کنت أمیرُه فَعلیٌّ أمیرُه» متفرع بر اخذ اقرار نمودند.»
(جلوه ای از امامت، صفحه 62)

بیان تفسیر آیه 56 سوره مبارکه زمر

معاشِرَ النَّاسِ، إِنَّهُ جَنْبُ الله الَّذی ذَکَرَ فی کِتابِهِ العَزیزِ، فَقالَ تعالی مُخْبِراً عَمَّنْ یُخالِفُهُ «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتا عَلی ما فَرَّطْتُ فی جَنْبِ الله»

ای مردم، همانا علی هم جوار و همسایه خداوند است که در کتاب عزیزش ذکر کرده و درباره ستیزندگان با او فرموده: «ای حسرت بر آنچه درباره جنب خداوند تفریط و کوتاهی کردم.»

آیه 56 سوره مبارکه زمر

«أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتى‏ عَلى‏ ما فَرَّطْتُ فی‏ جَنْبِ اللَّهِ وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرینَ »

آیه به صورت کامل در خطبه آمده است . در البرهان فی تفسیر القرآن، روایاتی در شرح این آیه آمده است:
محمد بن یعقوب...عن أبی الحسن موسى بن جعفر (علیهما السلام)، فی قول الله عز و جل: أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتى‏ عَلى‏ ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ، قال: «جنب الله أمیر المؤمنین (علیه السلام)، و کذلک ما کان بعده من الأوصیاء بالمکان الرفیع إلى أن ینتهی الأمر إلى آخرهم».

محمد بن یعقوب با اسنادی از علی بن سوید نقل می‌کند که حضرت امام موسی بن جعفر (علیه السّلام) از قول خدای عزّوجلّ فرمودند: «ای دریغا بر آنچه درباره جنب خداوند تفریط و کوتاهی کردم.» فرمودند:«جنب الله امیرالمومنین (علیه السّلام) و همچنین برای اوصیای بعد از ایشان در منزلت والا باشد تا امر الهی به آخر برسد.»
محمد بن یعقوب با اسنادی از هاشم بن ابوعمار جنبی نقل می‌کند که گفت: از حضرت امیرالمومنین (علیه السّلام) شنیدم که فرمودند: «من چشم و دست خدا و در قرب و جوار الهی و باب درگاه الهی هستم.»
البرهان فی تفسیر القرآن، جلد4، صفحه ‏717

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در حدیثی در این باره فرمودند:

فِی حَدِیثِ النَّبِیِّ (ص) لِأَبِی ذَرٍّ: یَا أَبَا ذَرٍّ یُؤْتَى بِجَاحِدِ حَقِّ عَلِیٍّ وَ وَلَایَتِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَصَمَّ وَ أَعْمَى وَ أَبْکَمَ یَتَکَبْکَبُ فِی ظُلُمَاتِ یَوْمِ الْقِیَامَةِ یُنَادِی مُنَادٍ «یا حَسْرَتى‏ عَلى‏ ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ و ألقی [یلقى‏] فی عنقه طوق من نار [النار]...»

در حدیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) به اباذر: ای اباذر، روز قیامت کسی را که از روی علم، حقِّ علی و ولایتش را انکار کرده است؛ می‌آورند در حالی که کر و لال و کور است و در تاریکی‌های قیامت با صورت به زمین می‌خورد و می‌غلتد، منادی (از جانب او) صدا می‌زند: افسوس بر من که در اطاعت فرمان خدا (درباره ولایت علی علیه السّلام) کوتاهی کردم و طوقی از آتش به گردنش انداخته می‌شود.
تفسیر فرات الکوفی، صفحه ٣٧٢ - تفسیر فرات الکوفی، صفحه 366 – با اندکی تغییر: مناقب آل أبی طالب علیهم السلام، جلد‏3، صفحه 273

قال أبی عبد الله (علیه السلام)، قال: «إن أمیر المؤمنین (علیه السلام) قال: أنا علم الله، و أنا قلب الله الواعی، و لسانه الناطق، و عین الله، و أنا جنب الله، و أنا ید الله».
أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتى‏ عَلى‏ ما فَرَّطْتُ فی‏ جَنْبِ اللَّهِ وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرینَ.
البرهان فی تفسیر القرآن، جلد چهارم، 717 -718

بیان تفسیر آیه 29 سوره مبارکه قاف

معاشِرَالنّاسِ، هذا عَلِی أخی وَ وَصیی وَ واعی عِلْمی، وَ خَلیفَتی فی اُمَّتی عَلی مَنْ آمَنَ بی وَعَلی تَفْسیرِ کِتابِ الله عَزَّوَجَلَّ وَالدّاعی إِلَیْهِ وَالْعامِلُ بِما یَرْضاهُ وَالُْمحارِبُ لاعْدائهِ وَالْمُوالی عَلی طاعَتِهِ وَالنّاهی عَنْ مَعْصِیَتِهِ. إِنَّهُ خَلیفَةُ رَسُولِ الله وَ أَمیرُالْمُؤْمِنینَ وَالْإمامُ الْهادی مِنَ الله، وَ قاتِلُ النّاکِثینَ وَالْقاسِطینَ وَالْمارِقینَ بِأَمْرِالله. یَقُولُ الله: «مایُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَی»
بِأَمْرِکَ یارَبِّ أَقولُ: اَلَّلهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَعادِ مَنْ عاداهُ (وَانْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ) وَالْعَنْ مَنْ أَنْکَرَهُ وَاغْضِبْ عَلی مَنْ جَحَدَ حَقَّهُ.

ای مردم، این علی است برادر و وصی و جامع علم من. و جانشین من در میان امّتم بر آنان که بر من ایمان آورده‌اند و جانشین من در تفسیر کتاب خداوند عزّوجلّ که مردمان را به سوی آن بخواند و به آن چه موجب خشنودی اوست عمل کند و با دشمنانش ستیز نماید. او پشتیبان فرمانبرداری خداوند و بازدارنده از نافرمانی او باشد. همانا خلیفه رسول خدا اوست و اوست امیرالمومنین و امام و هدایت کننده از طرف خداوند و اوست قاتل ناکثین، قاسطین و مارقین به امر خداوند فرماید: « فرمان من دگرگون نخواهد شد.»

پروردگارا اکنون به فرمان تو چنین می‌گویم: « خداوندا دوست بدار هر که علی را دوست بدارد و دشمن بدار هر کس علی را دشمن بدارد. پشتیبانان او را پشتیبانی کن. یاری کن هر کس علی را یاری کند و خوار کن هر کس علی را خوار کند و لعنت نما هر کس علی را انکار کند و غضب نما بر هر کس که حق علی را انکار نماید.»

آیه 29 سوره مبارکه قاف

«ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ وَ ما أَنَا بِظَلاَّمٍ لِلْعَبیدِ»

پیامبر با عبارت قرآنی ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ به ولایت و جانشین علی بن ابیطالب (ع) اشاره دارد که آن را براى مسلمین در دنیا مقدّم داشته است و آیه در ادامه تهدیدی در بر دارد که مخالفان را عقاب نمایم و بندگان به خود ظلم روا دارند و من بر بندگان ستم نکنم. تفسیر نمونه «قول» را تهدیدها و وعیدها دانسته که خداوند در آیات مختلف به آن اشاره کرده است. خداوند در آیه 150 سوره مبارکه بقره وعده «لاتم نعمتی علیکم» را به مسلمانان داده است.

بیان تفسیر آیه 3 سوره مبارکه مائده و آیه 85 سوره مبارکه آل عمران

اللهمَّ إِنَّکَ أَنْزَلْتَ الْآیَةَ فی عَلِی وَلِیِّکَ عِنْدَ تَبْیینِ ذالِکَ وَنَصْبِکَ إِیّاهُ لِهذَا الْیَوْمِ:«الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دیناً»، «وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَالْإِسْلامِ دیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ» اللهمَّ إِنِّی أُشْهِدُکَ أَنِّی قَدْ بَلَّغْتُ.

پروردگارا، تو خود در هنگام روشن شدن مطلب و منصوب نمودن علی در این روز این آیه را درباره او نازل فرمودی که: «امروز دین شما را به کمال، و نعمت خود را بر شما به اتمام رساندم، و اسلام را به عنوان دین شما پسندیدم.» و فرمودی «دین نزد خدا اسلام است.» و فرمودی «هر کس دینی غیر از اسلام انتخاب کند، از او پذیرفته نخواهد شد، او در آخرت از زیانکاران خواهد بود.» خداوندا، تو را گواه می‌گیرم که پیام تو را به مردمان رساندم.

در این فراز از خطبه رسول الله (ص) به دو آیه مهم و کلیدی اشاره می‌فرمایند:

آیه 3 سوره مبارکه مائده

«حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزیرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطیحَةُ وَ ما أَکَلَ السَّبُعُ إِلاَّ ما ذَکَّیْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ ذلِکُمْ فِسْقٌ الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ دینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی‏ وَ رَضیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دیناً فَمَنِ اضْطُرَّ فی‏ مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ»

قسمتی از این آیه در خطبه غدیر ذکر شده است.« الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی » در تفسیر نمونه ذیل این آیه چنین آورده که در پاره‌اى از روایات آمده است که بعضى از یهود و نصارى با شنیدن این آیه گفتند اگر چنین آیه‏‌اى در کتب آسمانى ما نقل شده بود، ما آن روز را روز عید قرار می‌دادیم.
در روایات اسلامی می‌بینیم روز عید غدیر عیدالله اکبر معرفی شده است. خداوند نعمت را با امامت علی بن ابیطالب بر خلق تمام کرد و نعم المولی.

هرچند که برخی از تفاسیر شأن نزول این آیه را در روز عرفه ذکر کرده‌اند. اما احادیث و استدلات محکمی برای نزول این آیه در روز غدیر خم در تفاسیر وجود دارد.

در تفسیر نور الثقلین به حدیثی از کتاب کافی استناد کرده است:« فی روضة الکافی خطبة لأمیر المؤمنین علیه السلام و هی خطبة الوسیلة یقول فیها علیه السلام بعد أن ذکر النبی صلى الله علیه و آله و قوله حین تکلمت طائفة فقالوا: نحن موالی رسول الله صلى الله علیه و آله فخرج رسول الله صلى الله علیه و آله و سلم الى حجة الوداع ثم صار الى غدیر خم فأمر فأصلح له شبه المنبر ثم علاه و أخذ بعضدی حتى رأى بیاض إبطیه رافعا صوته قائل فی محفله: من کنت مولاه فعلى مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه، و کانت على ولایتی ولایة الله و على عداوتی عداوة الله، و أنزل الله عز و جل فی ذلک: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً» فکانت ولایتی کمال الدین و رضا الرب جل ذکره.»
در کتاب روضه کافی، خطبه‌ای از حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل شده است به نام خطبه وسیله. آنجا می‌فرمایند: گروهی می‌گفتند ما جانشینان پیامبر (ص) هستیم. پس از اظهارات آنان، پیامبر براى آخرین بار به حج رفتند. هنگام برگشتن به محل «غدیر خم» رسیدند. سپس دستور دادند چیزى شبیه منبر براى آن حضرت ترتیب دادند. آنگاه بالاى آن قرار گرفتند و بازوى مرا گرفتند و تا حدى بلند نمودند که سفیدى زیر بغل نمایان شد. سپس با صداى بلند و رسا در آن محفل فرمودند: «هر که من مولای او هستم، پس على مولای اوست. بار خدایا دوست بدار هرکه او را دوست مى‌دارد و دشمن بدار هر که او را دشمن مى‌‌دارد.» پس میزان ولایت و دوستى خدا، ولایت و دوستى من مقرر گردید و معیار دشمنى خدا، دشمنى من قرار گرفت و خداوند در ارتباط‍‌ با این جریان این آیه را فرستاد: «امروز دینتان را برایتان کامل نمودم و نعمتم را بر شما اتمام نمودم و پسندیدم که اسلام دین شما باشد.» پس با ولایت من دین به کمال رسید و موجب رضاى پروردگار گردید.
تفسیر نور الثقلین،ج‏1، ص588

تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب از جلد دوم مجمع البیان صفحۀ 159 چنین نقل کرده است: إنّما نزل بعد أن نصّب النّبیّ(ص) علیّا (ع)علما للأنام یوم غدیر خمّ عند منصرفه عن حجّة الوداع. قالا: و هی آخر فریضة أنزلها اللّه ثمّ لم ینزل بعدها فریضة.
پس از آنکه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در حجة الوداع، علی (علیه السلام) را در روز غدیر برای همه مردم به عنوان نشانه و اصل دین نصب و معرفی نمودند؛ فرمودند: ولایت علی (ع) آخرین امر واجبی بود که خدا آن را نازل کرد، در حالی که دیگر بعد از آن واجبی نازل نمی‌شود.
تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، ج‏4، صفحه 32

در تفسیر احسن الحدیث ذیل این آیه، روزی که کفار نا امید شدند و روزی که دین کامل شد گفتنی‌ها همه گفته و دیگر نقصانی نماند. نعمت دین است به اتمام رسید و دین کامل شد و مورد رضایت خداوند قرار گرفت را همان روز غدیر دانسته است و شأن نزول آیه را در روز غدیر خم به هنگام اعلام خلافت حضرت علی (ع) یاد کرده است.

آیه 85 سوره مبارکه آل عمران

« و مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرین‏»

در این آیه دین مورد رضایت خداوند تنها دین اسلام معرفی شده است. و هر کس غیر این دین معرفی شده و تکمیل شده در روز غدیر دینی برگزیند از وی قبول نخواهد شد و از زیانکاران خواهد بود.

توجه به این موضوع که پیامبر ابتدا از اکمال دین و نعمت سخن می‌گوید و سپس می‌فرماید این دین مورد رضایت خداوند است و جز این دینی که امروز بر شما عرضه شد دین دیگری از کسی پذیرفته نمی‌شود و او از زیانکاران خواهد بود.

بیان تفسیر سوره انسان

معاشِرَالنّاسِ، هذا عَلِی، أَنْصَرُکُمْ لی وَأَحَقُّکُمْ بی وَأَقْرَبُکُمْ إِلَی وَأَعَزُّکُمْ عَلَی، وَالله عَزَّوَجَلَّ وَأَنَاعَنْهُ راضِیانِ. وَ مانَزَلَتْ آیَةُ رِضاً فی الْقُرْآنِ إِلاّ فیهِ، وَلا خاطَبَ الله الَّذینَ آمَنُوا إِلاّ بَدَأ بِهِ، وَلانَزَلَتْ آیَةُ مَدْحٍ فِی الْقُرْآنِ إِلاّ فیهِ، وَلاشَهِدَ الله بِالْجَنَّةِ فی «هَلْ أَتی عَلَی الْاِنْسانِ» إِلاّ لَهُ، وَلا أَنْزَلَها فی سِواهُ وَلامَدَحَ بِها غَیْرَهُ.

ای مردم، این علی یاری کننده‌ترین شما نسبت به من، سزاوارترین و نزدیک‌ترین و عزیزترین شما نزد من است. خداوند عزّوجلّ و من از او خشنودیم. هیچ آیه رضایتی در قرآن نیست مگر این که درباره اوست و خدا هیچ‌گاه مومنان را خطابی ننموده مگر آن که ابتدا او مخاطب بوده است و آیه ستایشی نازل نگشته مگر درباره او و خداوند در سوره «هل أتی علی الإنسان» گواهی بر بهشت رفتن نداده مگر برای او، و آن را در حق غیر او نازل نکرده و به آن جز او را نستوده است.

رسول الله (ص) در این فراز از خطبه غدیر به بهترین صورت بیان بشری حضرت علی (ع) را می‌ستاید و او را شایسته جانشینی خود و امام امّت معرفی می‌فرماید.
اگر تا این فراز رسول الله آیه آیه قرآن را بر می‌شمرد تا فضایل علی را گوشزد کند. حال سوره سوره بر می‌شمارد. در این فراز سوره هل أتی، در فراز دیگر سوره عصر و در فراز دیگر سوره حمد .
در تفسیر قمی حدیثی درباره شرح انفاق طعام توسط حضرت علی و حضرت فاطمه و حسنین (علیهم السّلام) در سه نوبت به گرسنگان و بشارت بهشت و برگزیده شدن ایشان آمده است.
تفسیر القمی، ج‏2، صفحه 399

بیان تفسیر سوره حمد

معاشِرَالنّاسِ، أَنَا صِراطُ الله الْمُسْتَقیمُ الَّذی أَمَرَکُمْ بِاتِّباعِهِ، ثُمَّ عَلِی مِنْ بَعْدی. ثُمَّ وُلْدی مِنْ صُلْبِهِ أَئِمَّةُ (الْهُدی)، یَهْدونَ إِلَی الْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلونَ.ثُمَّ قَرَأَ: «بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحیمِ الْحَمْدُلِلَّهِ رَبِ الْعالَمینَ...»

ای مردم، من راه صراط مستقیم خداوند هستم که شما را به پیروی آن امر نموده و پس از من علی (ع) است و سپس فرزندانم از نسل او که امامان هدایت هستند، به حق هدایت می‌کنند و به یاری حق به عدالت رفتار می‌کنند. سپس پیامبر صلّی الله علیه و آله قرائت فرمود: «بسم الله الرّحمن الرّحیم الحمدللّه ربّ العالمین الرّحمن الرّحیم» تا آخر سوره.

رسول الله (ص) خود تفسیر سوره حمد را برای مردم بازگو می‌کند و علی (ع) را چون خود و فرزندانش صراط مستقیم می‌خواند. بدین ترتیب سوره حمد با تفسیر پیامبر اسلام (ص) دربرگیرنده فضایل رسول الله (ص) و حضرت علی (ع) و اهل بیت (ع) می‌باشد و خواندن این سوره در تمام نمازها گویی یادآوری است برای مسلمین تا از راه علی (ع) و خاندانش منحرف نشوند و در واقع همان پیام غدیر است.

بیان ارتباط سوره والعصر با روز غدیر خم

و فی عَلِی - وَالله - نَزَلَتْ سُورَةُ الْعَصْر: « بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحیمِ، وَالْعَصْرِ، إِنَّ الْإِنْسانَ لَفی خُسْرٍ » إِلاّ عَلیّاً الّذی آمَنَ وَ رَضِی بِالْحَقِّ وَالصَّبْرِ .
معاشِرَالنّاسِ، قَدِ اسْتَشْهَدْتُ الله وَبَلَّغْتُکُمْ رِسالَتی وَ ما عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّالْبَلاغُ الْمُبینُ. مَعاشِرَالنّاسِ، «إتَّقُوالله حَقَّ تُقاتِهِ وَلاتَموتُنَّ إِلاّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ».

و سوگند به خدا که سوره والعصر درباره علی است: «به نام خداوند بخشنده مهربان. قسم به زمان که انسان در زیان است.» مگر علی که ایمان آورده و به درستی و شکیبایی آراسته است.
ای مردم، خدا را گواه گرفتم و پیام او را به شما رسانیدم. و بر فرستاده وظیفه جز بیان و ابلاغ روشن نباشد! ای مردم، تقوا پیشه کنید همان گونه که شایسته است. و نمیرید مگر آنکه مسلمان باشید.

تفسیر نورالثقلین با ذکر حدیثی ارتباط سوره والعصر را با روز غدیر خم و ولایت علی بن ابیطالب (ع) روشن می‌نماید:
«حدثنا محمد بن جعفر قال أبى عبد الله علیه السلام فی قوله: «إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ» فقال: استثنى أهل صفوته من خلقه، حیث قال: «إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ» یقول آمنوا بولایة أمیر المؤمنین «وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ» ذریاتهم و من خلقوا بالولایة و تواصوا بها و صبروا علیها.
محمد ابن جعفر می‌گوید حضرت امام صادق (علیه السلام) درباره این کلام خداوند متعال «مگر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده و همدیگر را به حق سفارش و به شکیبایی توصیه کرده‌اند.» فرمودند: خداوند برگزیدگان خود را از آفریدگانش استثنا کرد، در آنجا که فرمود: «همانا انسان در معرض زیان است، مگر آنان که ایمان آورده‌اند.» یعنی به ولایت امیرمؤمنان (علیه السلام) ایمان آورده‌اند. «و سفارش به حق کرده‌اند.» آیندگان و فرزندان خود و کسانی را که بر جا گذاشتند سفارش به ولایت کردند. «و سفارش به صبر کرده‌اند.» یعنی دیگران را به ولایت وصیت کردند و آنان را به ولایت و شکیبایی در راه آن سفارش کردند.
تفسیر نور الثقلین، ج‏5، ص667

بیان تفسیر آیه 28 سوره مبارکه زخرف

معاشِرَالنّاسِ، الْقُرْآنُ یُعَرِّفُکُمْ أَنَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ، وَعَرَّفْتُکُمْ إِنَّهُمْ مِنِّی وَمِنْهُ، حَیْثُ یَقُولُ الله فی کِتابِهِ: « وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فی عَقِبِهِ» وَقُلْتُ: «لَنْ تَضِلُّوا ما إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِما.»

ای مردم، قرآن بر شما روشن می‌کند که امامان پس از علی (ع) فرزندان او هستند و من به شما شناساندم که آنان از نسل من و از نسل اویند. چرا که خداوند در کتاب خود می‌گوید: «آن (امامت) به عنوان کلمه باقی در نسل او قرار داد» و من نیز به شما گفته‌ام که: «مادام که به قرآن و امامان تمسک کنید، گمراه نخواهید شد.»

آیه 28 سوره مبارکه زخرف

«وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فی‏ عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ »

رسول الله (ص) قسمتی از آیه 28 زخرف را به انضمام حدیث ثقلین مطرح می‌کنند. با مراجعه به تفاسیر این همنشینی این آیه و حدیث گویای تفسیری آیه است که از راسخان علم به دست ما رسیده است.
در تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب از کتاب المناقب جلد 4 صفحۀ 46 نقل می کند:
«لابن شهر آشوب: الأعرج، عن أبی هریرة قال: سألت رسول اللَّه -صلّى اللَّه علیه و آله- عن قوله: وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فِی عَقِبِهِ. قال: جعل الإمامة فی عقب الحسین- علیه السّلام- یخرج من صلبه تسعة من الأئمة، منهم مهدیّ هذه الأمّة.»
تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، ج‏12، ص 49

پیامبر (ص) به صراحت اعلام می‌دارد که جانشینانش علی (ع) و اولاد علی (ع) است در فرازهای پایانی از راهنمایان امت پس از خویش سخن می‌گوید.

بیان تفسیر آیه 71 سوره مبارکه احزاب

معاشِرَالنّاسِ، إِنَّ فَضائِلَ عَلی بْنِ أَبی طالِبٍ عِنْدَالله عَزَّوَجَلَّ - وَ قَدْ أَنْزَلَهافِی الْقُرْآنِ - أَکْثَرُ مِنْ أَنْ أُحْصِیَها فی مَقامٍ واحِدٍ، فَمَنْ أَنْبَاَکُمْ بِها وَ عَرَفَها فَصَدِّقُوهُ.
مَعاشِرَالنّاسِ، مَنْ یُطِعِ الله وَ رَسُولَهُ وَ عَلِیّاً وَ الْأَئِمَةَ الَّذینَ ذَکرْتُهُمْ فَقَدْ فازَفَوْزاً عَظیماً.
ای مردم، فضایل علی بن ابی طالب نزد خداوند عزّوجل - که در قرآن نازل فرموده - بیش از آن است که من در یک مجلس برشمارم. پس هر کس از مقامات او خبر داد و معرفت آن را داشت او را تصدیق و تأیید کنید.
ای مردم، هر کس که از خدا و رسولش و علی و امامانی که نام بردم پیروی کند، به رستگاری بزرگی دست یافته است.

آیه 71 سوره مبارکه احزاب

«یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمالَکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظیماً »

در این قسمت خطبه به صراحت بیان می‌شود که کامیابی بزرگی که در آیه 71 احزاب خداوند به بندگانش نوید داده است اطاعت از خدا و رسول و حضرت علی (ع) و فرزندان ایشان است.
پیامبر خدا در فرازهای پایانی خطبه می‌فرماید که مقام حضرت علی (ع) شناخته شدنی نیست و این چند آیه‌ای که برایتان از قرآن در فضایل امیرالمومنین برشمردم، قطره‌ای بود از دریای بیکران فضایل حضرت که در قرآن آمده است. پس هرگاه فضایل علی برای شما گفته شد تصدیق نمایید.

بیان تفسیر آیات 20 و 21 سوره مبارکه توبه

معاشِرَالنَّاسِ، السّابِقُونَ إِلی مُبایَعَتِهِ وَ مُوالاتِهِ وَ التَّسْلیمِ عَلَیْهِ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنینَ أُولئکَ هُمُ الْفائزُونَ فی جَنّاتِ النَّعیمِ.

ای مردم، کسانی که برای بیعت با او و قبول ولایت او و سلام کردن با لقب «امیرالمومنین» با او سبقت بگیرند، آنان رستگارانند و در باغ‌های نعمت خواهند بود.

آیات 20 و 21 سوره مبارکه توبه

«الَّذینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فی‏ سَبیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ * یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنَّاتٍ لَهُمْ فیها نَعیمٌ مُقیمٌ »

در این فراز از خطبه غدیر رسول الله لقب «امیرالمومنین» را که توسط جبرئیل در روز چهاردهم ذی الحجه آورده شده بود و رسول الله به اصحاب دستور دادند تا به نزد حضرت علی (ع) روند خطاب به حضرت «السلام علیک یا امیرالمومنین» بگویند؛ فرا یاد مردم می‌آورد . پیامبر تصریح می‌فرماید بیعت کنندگان با حضرت علی (ع) و آنان که حضرت را با این لقب بخوانند رستگارند و در بهشت جاودان.
راه الهی روشن است و رسول الله (ص) بارها و بارها با نزول آیاتی در فضیلت امیرالمومنین (ع) در میان اصحاب و معاندان جانشین خویش را معرفی کرده است اما باز هم به صورت رسمی در روز غدیر هجدهم ذی الحجه سال دهم هجری جانشین و امامت امت مسلمین به دست امیرالمومنین علی (ع) سپرده می‌شود تا صراط مستقیم برای حق باوران و حق جویان باقی بماند.

بیان تفسیر آیه 10 سوره مبارکه فتح

معاشِرَالنّاسِ، فَبایِعُوا الله وَ بایِعُونی وَبایِعُوا عَلِیّاً أَمیرَالْمُؤْمِنینَ وَالْحَسَنَ وَالْحُسَیْنَ وَالْأَئِمَّةَ مِنْهُمْ فِی الدُّنْیا وَالْآخِرَةِ«کَلِمَةً باقِیَةً».

ای مردم، اینک با خداوند بیعت کنید و با من پیمان بندید و با علی امیرالمؤمنین و حسن و حسین و امامان از ایشان در دنیا و آخرت، به عنوان امامتی که در نسل ایشان باقی است، بیعت کنید.
پس از آن که پیامبر از مردم بیعت لسانی گرفتند دوباره آنها را به اطاعت از حضرت علی (ع) و فرزندانش فراخواندند و آیات 10 سوره مبارکه فتح و 28 سوره مبارکه زخرف را به منظور تاکید بر بیعت مردم با حضرت علی (ع) و فرزندانش مطرح کردند.

آیه 10 سوره مبارکه فتح

إِنَّ الَّذینَ یُبایِعُونَکَ إِنَّما یُبایِعُونَ اللَّهَ یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّما یَنْکُثُ عَلى‏ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفى‏ بِما عاهَدَ عَلَیْهُ اللَّهَ فَسَیُؤْتیهِ أَجْراً عَظیماً

در حقیقت، کسانى که با تو بیعت مى‌کنند، جز این نیست که با خدا بیعت مى‏‌کنند دست خدا بالاى دست‌هاى آنان است. پس هر که پیمان‏ شکنى کند، تنها به زیان خود پیمان مى‏‌شکند و هر که بر آنچه با خدا عهد بسته وفادار بماند، به زودى خدا پاداشى بزرگ به او می‌بخشد و آیه بیست و هشتم سوره مبارکه زخرف را به منظور تاکید بر بیعت مردم با حضرت امیرالمومنین (علیه السّلام) و فرزندانش مطرح کردند.

مآخذ

- قرآن کریم

- البرهان فى تفسیر القرآن، بحرانى سید هاشم‏، تهران، بنیاد بعثت، ‏1416ق.

- تفسیر اثنا عشرى، حسین بن احمد حسینى شاه عبدالعظیمى، تهران، میقات‏، 1363 ش.

- تفسیر احسن الحدیث، قرشى سید على اکبر، تهران، بنیاد بعثت‏، ‏1377ش.

- تفسیر فرات الکوفى‏، ابوالقاسم فرات بن ابراهیم فرات کوفى‏، تحقیق محمد کاظم محمودى، ‏تهران‏، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏، 1410 ق‏.

- تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب‏، قمى مشهدى محمد بن محمدرضا ، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران‏، 1368 ش‏.

- تفسیر نورالثقلین‏، عروسى حویزى عبد على بن جمعه، قم، اسماعیلیان‏، 1415 ق‏.

- جلوه­‌ای از امامت، کریمی محمدرضا، دلیل ما، قم، 1384 ش.

- الکافی، محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینى، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، 1407ق.

‏- معانی الأخبار، محمد بن على ابن بابویه‏، محقق و مصحح غفارى، على اکبر دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏: قم‏1403 ق‏.

- مناقب آل أبی طالب(علیهم السلام)، محمد بن على ابن شهر آشوب مازندرانى، قم، علامه، 1379ق.

- ندای آسمانی غدیر، محمدباقر انصاری، تک، تهران، 1383ش.

- واقعه قرآنی غدیر، محمدباقر انصاری، دلیل ما، قم، 1389ش.