در تمام موارد تنها منبع مورد استفاده، خود نهج البلاغه شریف با ترجمه مرحوم دشتی میباشد، با این رویکرد که نهج البلاغه به تنهایی تا حد زیادی میتواند مفسّر بخشهای مختلف خود باشد. در هنگام کپی برداری خواهشمند است ذکر منبع را فراموش نفرمایید. برای دریافت فایل با کیفیت بالای این اطلاع نگاشت اینجا کلیک فرمایید.
1. نقش مردم در حکومت اسلامی
💥 اصلاح مردم و امورشان در گرو منتخبین صالح
مردم و امور شان اصلاح نمیشود مگر زمانی که رهبرشان صالح باشد. (خطبه 216) - از سخنرانیهاى امام علیه السّلام در صحراى صفّین است
💥 اصلاح امور جامعه توسط مسئولین در گرو استقامت و یاری مردم
ولیّ جامعه و رهبران نمیتوانند اصلاحگری کنند مگر اینکه مردم (در یاری و اطاعت از او) استقامت و ایستادگی داشته باشند. (خطبه ۲۱۶ بند 2)
💥فراگیری بلا و کینهتوزی و ستمگری در جامعه بر اثر انتخاب مسئول نااهل
پس از تسلّط فرزندان امیّه، خانهای در شهر یا خیمهای در بیابان باقی نمیماند جز آن که ستمگران بنیامیّه، اندوه و غم را بدانجا میکشانند، و بلا و کینهتوزی را در همه جا مطرح میکنند ... زیرا نااهلان را به زمامداری برگزیدهاید و زمامداری را به جایگاه دروغینی قرار دادهاید. (خطبه ۱۵۸ بند ۲)
2. بزرگترین حق، حق رهبر بر مردم و حق مردم بر رهبر است
💥 در میان حقوق الهی، بزرگترین حق، حق رهبر بر مردم و حق مردم بر رهبر است، حق واجبی که خدای سبحان، بر هر دو گروه لازم شمرد، و آن را عامل پایداری پیوند ملت و رهبر، و عزت دین قرار داد. (خطبه ۲۱۶ بند 2)
3. رهاورد ادای حقوق متقابل مسئولین و مردم
💥 حق و عدالت برقرار و جامعه اصلاح میشود.
💥 دین و سنتهای اسلام در جامعه جاری میگردد.
💥 مردم در تداوم حکومت امیدوار میشوند.
💥 دشمن در نابود کردن حکومت عدل الهی، مایوس میشود.
3. آثار سوء ادا نشدن حقوق متقابل مسئولین و مردم
💥 وحدت کلمه از بین میرود.
💥 ستمگری و هواپرستی افزایش مییابد.
💥 نیرنگبازی در دین فراوان میگردد.
💥 احکام دین و سنت پیامبر تعطیل میشود.
💥 مردم از اینکه حق فراموش شود، یا باطل رواج یابد، نگران نمیشوند.
💥 نیکان خوار و بَدان قدرتمند میشوند.
💥 و کیفر الهی بر بندگان، بزرگ و دردناک خواهد بود.
خطبه 216
1. حقوق اجتماعى
پس از ستایش پروردگار، خداوند سبحان، براى من، بر شما به جهت سرپرستى حکومت، حقّى قرار داده، و براى شما همانند حق من، حقّى تعیین فرموده است.
پس حق گستردهتر از آن است که وصفش کنند، ولى به هنگام عمل تنگنایى بىمانند دارد حق اگر به سود کسى اجرا شود، ناگزیر به زیان او نیز روزى به کار رود، و چون به زیان کسى اجراء شود روزى به سود او نیز جریان خواهد داشت.
اگر بنا باشد حق به سود کسى اجراء شود و زیانى نداشته باشد، این مخصوص خداى سبحان است نه دیگر آفریدهها، به خاطر قدرت الهى بر بندگان، و عدالت او بر تمام موجوداتى که فرمانش بر آنها جارى است. لکن خداوند حق خود را بر بندگان، اطاعت خویش قرار داده، و پاداش آن را دو چندان کرده است، از روى بخشندگى، و گشایشى که خواسته به بندگان عطا فرماید.
2. حقوق متقابل رهبرى و مردم
پس، خداى سبحان برخى از حقوق خود را براى بعضى از مردم واجب کرد، و آن حقوق را در برابر هم گذاشت، که برخى از حقوق برخى دیگر را واجب گرداند، و حقّى بر کسى واجب نمى شود مگر همانند آن را انجام دهد.
و در میان حقوق الهى، بزرگ ترین حق، حق رهبر بر مردم و حق مردم بر رهبر است، حق واجبى که خداى سبحان، بر هر دو گروه لازم شمرد، و آن را عامل پایدارى پیوند ملّت و رهبر، و عزّت دین قرار داد.
پس مردم و امور شان اصلاح نمیشود مگر زمانی که رهبرشان صالح باشد، ولیّ جامعه و رهبران نمیتوانند اصلاحگری کنند مگر اینکه مردم (در یاری و اطاعت از او) استقامت و ایستادگی داشته باشند.
و آنگاه که مردم حق رهبرى را اداء کنند، و زمامدار حق مردم را بپردازد، حق در آن جامعه عزّت یابد، و راههاى دین پدیدار و نشانههاى عدالت برقرار، و سنّت پیامبر (صلّى اللّه علیه و آله و سلّم) پایدار گردد، پس روزگار اصلاح شود و مردم در تداوم حکومت امیدوار و دشمن در آرزوهایش مأیوس مىگردد.
امّا اگر مردم بر حکومت چیره شوند، یا زمامدار بر رعیّت ستم کند، وحدت کلمه از بین مىرود، نشانههاى ستم آشکار، و نیرنگبازى در دین فراوان مىگردد، و راه گسترده سنّت پیامبر (صلّى اللّه علیه و آله و سلّم) متروک، هوا پرستى فراوان، احکام دین تعطیل، و بیمارىهاى دل فراوان شود.
مردم از اینکه حقّ بزرگى فراموش مىشود، یا باطل خطرناکى در جامعه رواج مىیابد، احساس نگرانى نمىکنند پس در آن زمان نیکان خوار، و بدان قدرتمند مىشوند، و کیفر الهى بر بندگان بزرگ و دردناک خواهد بود.
پس بر شماست که یکدیگر را نصیحت کنید، و نیکو همکارى نمایید. درست است که هیچکس نمىتواند حق اطاعت خداوندى را چنانکه باید بگزارد، هر چند در به دست آوردن رضاى خدا حریص باشد، و در کار بندگى تلاش فراوان نماید، لکن باید به مقدار توان، حقوق الهى را رعایت کند که یکى از واجبات الهى، یکدیگر را به اندازه توان نصیحت کردن، و بر پا داشتن حق، و یارى دادن به یکدیگر است.
هیچکس هر چند قدر او در حق بزرگ، و ارزش او در دین بیشتر باشد، بىنیاز نیست که او را در انجام حق یارى رسانند، و هیچ کس گرچه مردم او را خوار شمارند، و در دیدهها بىارزش باشد، کوچکتر از آن نیست که کسى را در انجام حق یارى کند، یا دیگرى به یارى او برخیزد.
(پس یکى از یاران به پاخاست و با سخنى طولانى امام را ستود، حرف شنوایى و اطاعت از امام را اعلام داشت. آنگاه امام فرمود:) کسى که عظمت خدا در جانش بزرگ، و منزلت او در قلبش والاست، سزاوار است که هر چه جز خدا را کوچک شمارد. و از او سزاوارتر کسى که نعمتهاى خدا را فراوان در اختیار دارد، و بر خوان احسان خدا نشسته است، زیرا نعمت خدا بر کسى بسیار نگردد جز آن که حقوق الهى بر او فراوان باشد.
3. روابط سالم و متقابل رهبر و مردم
مردم! از پستترین حالات زمامداران در نزد صالحان این است که گمان برند آنها دوستدار ستایشاند، و کشور دارى آنان بر کبر و خودپسندى استوار باشد، و خوش ندارم، در خاطر شما بگذرد که من ستایش را دوست دارم، و خواهان شنیدن آن مىباشم.
سپاس خدا را که چنین نبودم و اگر ستایش را دوست مىداشتم، آن را رها مىکردم به خاطر فروتنى در پیشگاه خداى سبحان، و بزرگى و بزرگوارى که تنها خدا سزاوار آن است.
گاهى مردم، ستودن افرادى را براى کار و تلاش روا مىدانند. اما من از شما مىخواهم که مرا با سخنان زیباى خود مستایید، تا از عهده وظایفى که نسبت به خدا و شما دارم بر آیم، و حقوقى که مانده است بپردازم، و واجباتى که بر عهده من است و باید انجام گیرد اداء کنم.
پس با من چنانکه با پادشاهان سرکش سخن مىگویند، حرف نزنید، و چنانکه از آدمهاى خشمگین کناره مىگیرند دورى نجویید، و با ظاهرسازى با من رفتار نکنید، و گمان مبرید اگر حقّى به من پیشنهاد دهید بر من گران آید، یا در پى بزرگ نشان دادن خویشم، زیرا کسى که شنیدن حق، یا عرضه شدن عدالت بر او مشکل باشد، عمل کردن به آن، براى او دشوارتر خواهد بود.
پس، از گفتن حق، یا مشورت در عدالت خوددارى نکنید، زیرا خود را برتر از آن که اشتباه کنم و از آن ایمن باشم نمىدانم، مگر آن که خداوند مرا حفظ فرماید.
پس همانا من و شما بندگان و مملوک پروردگاریم که جز او پروردگارى نیست. او مالک ما، و ما را بر نفس خود اختیارى نیست. ما را از آنچه بودیم خارج و بدانچه صلاح ما بود در آورد. به جاى گمراهى هدایت، و به جاى کورى بینایى به ما عطا فرمود.
(خطبه 216)
میزان، رای ملت است
«حکومت جمهوری اسلامی مورد نظر ما از رویه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلّم) و امام علی (علیه السّلام) الهـام خـواهـد گرفت و متّکی به آرای عمـومی ملّت خواهـد بود و شکل حکـومت با مراجعه به آرای ملّت تعیین خواهد گردید».
صحیفه امام خمینی (ره) - ج 4 ، صفحه 334
